બધી તપાસ સાચી તપાસ નથી

કોઈ પણ પ્રક્રિયા પર ‘તપાસ’નું લેબલ ચોંટાડી દેવાથી તે ખરેખર ખરી તપાસ બની જતી નથી. સોફ્ટવેર અને મેનેજમેન્ટની દુનિયામાં આ એક ગંભીર ભ્રમ છે. કમ્પ્યુટર સાયન્ટિસ્ટ અને વિચારક જેરાલ્ડ વાઇનબર્ગે પોતાના પુસ્તક ‘પરફેક્ટ સોફ્ટવેર’માં આ ખામી ખુલ્લી પાડી હતી. તેમણે કહ્યું કે કીબોર્ડ પર આડેધડ આંગળીઓ પછાડીને પ્રોગ્રામ ચાલુ છે કે નહીં તે જોવું, અને વાસ્તવિક ગૂંચવણો ચકાસવી—આ બંને વચ્ચે જમીન-આસમાનનો તફાવત છે. છતાં માણસો બંનેને સરખી ‘ટેસ્ટિંગ’ ગણી લેવાની ભૂલ કરે છે.

આ ભ્રમનું મૂળ આળસ અને દેખાડામાં છે. કોઈ સિસ્ટમમાં ભૂલ શોધવા માટે બુદ્ધિ, સવાલો અને ધીરજ જોઈએ. પણ સંસ્થાઓ અને લોકો માત્ર ઔપચારિકતા પૂરી કરે છે. એક ચેકલિસ્ટ બનાવી દીધું, બે બટન દબાવી જોયા અને પ્રમાણપત્ર આપી દીધું કે બધું બરાબર છે. આ ઉપરછલ્લી કવાયતથી સુરક્ષાનો ખોટો ભ્રમ પેદા થાય છે. ઊંડી ચકાસણી વિના માત્ર ખાનાં પૂરવા એ તપાસ નથી, પણ પોતાની જાતને અંધારામાં રાખવાની વ્યવસ્થા છે.

આપણે રોજ આ ભ્રમનો ભોગ બનીએ છીએ. કોઈ પણ ન્યૂઝ ચેનલ કે સોશિયલ મીડિયા પર ઊડતી અફવા આવે ત્યારે લોકો દલીલ કરે છે કે ‘મેં તપાસી લીધું છે.’ વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટીમાં ફરતા ચમત્કારી ઉપાય કે રાજકીય દાવાની સત્યતા ચકાસવા માટે તેઓ શું કરે છે? એ જ મેસેજના બે શબ્દો ગૂગલ પર સર્ચ કરે છે, સામે આવેલી કોઈ અજાણી વેબસાઇટનું પહેલું મથાળું વાંચી લે છે અને માની લે છે કે સત્ય પકડાઈ ગયું. કોઈ અસલ સ્રોત તપાસતું નથી. પુરાવો સાચો છે કે બનાવટી તે જોવાની કોઈને પડી નથી. એક પાંગળી લિંક ખોલીને જોઈ લેવી એને લોકો ‘ફેક્ટ ચેકિંગ’ માની બેસે છે.

માહિતીના જમાનામાં તપાસનું આ નાટક સૌથી ખતરનાક છે. જ્યારે તમે ખોટી રીતે થયેલી તપાસને ખરી તપાસ માની લો છો, ત્યારે તમે શંકા કરવાનો મૂળભૂત અધિકાર પણ ગુમાવી દો છો. ખરાબ પદ્ધતિથી શોધેલું અર્ધું સત્ય એ પૂરા જૂઠાણા કરતાં વધારે ઝેરી હોય છે.

જે તપાસ માત્ર મનની માન્યતા સાબિત કરવા થાય, એ સત્યની શોધ નથી પણ જૂઠ પર સહી-સિક્કા કરવાની વિધિ છે.