એલન કર્વ

અંતર વધે એટલે સંવાદ ઘટે. આ વાત કોઈ કવિતા નથી, વિજ્ઞાન છે. ૧૯૭૦ના દાયકામાં એમઆઇટીના પ્રોફેસર થોમસ જે. એલને એન્જિનિયરોની વાતચીત પર સંશોધન કર્યું હતું. તેમણે જોયું કે બે ડેસ્ક વચ્ચેનું અંતર જો માત્ર પચાસ મીટર વધારી દેવામાં આવે, તો તેમની વચ્ચે વાતચીત થવાની શક્યતા શૂન્યની નજીક પહોંચી જાય છે. આ ગ્રાફને મેનેજમેન્ટની દુનિયા ‘એલન કર્વ’ કહે છે. માણસ નજર સામે હોય તો જ જીવંત રહે છે. નજરથી દૂર, મનથી દૂર.

આજના ડિજિટલ જમાનામાં લોકો માને છે કે વોટ્સએપ કે ઝૂમ કોલથી અંતર ભૂંસાઈ ગયું છે. આ ભ્રમ છે. ટેક્નોલોજી માહિતી પહોંચાડે છે, લાગણી કે ઉત્સાહ નહીં. સ્ક્રીન પર ફોર્મલ મિટિંગ થાય, આકસ્મિક આઈડિયા શેર ન થાય. પાણીના કૂલર પાસે કે કેન્ટીનમાં ચા પીતાં પીતાં જે સહજ વાતો ફૂટે છે, તે સ્લેક કે ઈમેલના મેસેજમાં ક્યારેય નથી ફૂટતી. ભૌતિક નિકટતા માણસના અહમને ઓગાળી નાખે છે, જ્યારે ભૌતિક અંતર ઔપચારિકતાની દીવાલો ચણી દે છે.

આ નિયમ ઓફિસ કરતાં પણ વધારે આપણા ઘરસંસારને લાગુ પડે છે. સંયુક્ત કુટુંબમાંથી આપણે જ્યારે મોટા ફ્લેટો અને ડુપ્લેક્સ બંગલાઓમાં શિફ્ટ થયા, ત્યારે અસલી તકલીફ શરૂ થઈ. માનો કે એક ઘરમાં સાસુ નીચેના રૂમમાં બેઠા છે અને વહુ પહેલા માળે પોતાના માસ્ટર બેડરૂમમાં છે. વચ્ચે માત્ર વીસ પગથિયાંનું અંતર છે, પણ એ વીસ પગથિયાં આખો એલન કર્વ રચી દે છે. જો બંને એક જ રસોડામાં સાથે ઊભાં હોત, તો શાક સુધારતાં સુધારતાં દસ વાતો સહજ પતી ગઈ હોત.

પણ અંતર વધતાં જ વાતચીત ઘટી જાય છે. પછી સાસુને વહુનો સામાન્ય મેસેજ પણ રૂખો લાગે છે, અને વહુને સાસુનો ફોન ઉપદ્રવ લાગે છે. પતિ-પત્ની પણ જ્યારે દિવસ આખો અલગ-અલગ સ્ક્રીન સામે ગાળે છે, ત્યારે તેમની વચ્ચેનું અંતર ભૌગોલિક નહીં પણ માનસિક બની જાય છે. ખોટી ગેરસમજો હંમેશાં બંધ બારણાં પાછળ જ પાંગરે છે. જ્યાં સુધી તમે એકબીજાની સામે નથી બેસતા, ત્યાં સુધી ગમે તેટલા લાંબા મેસેજ લખશો તોય સંબંધોમાં રહેલો કકળાટ ઓછો નહીં થાય.

સંબંધોને વ્હોટ્સએપના મેસેજ નહીં, સાથે બેસીને પીધેલી ચા જીવતા રાખે છે.