વૈકલ્પિક ઉપયોગ કસોટી

હાથમાં એક ઈંટ પકડાવો અને પૂછો કે આનું શું થાય? સાદો માણસ કહેશે: દીવાલ ચણાય. સર્જનાત્મક માણસ કહેશે: પેપરવેઇટ બને, અખરોટ ફોડાય, ચોર સામે હથિયાર બને કે પછી દરવાજો ખુલ્લો રાખવાનો ટેકો બને. આ સાદી રમતનું નામ 'ઓલ્ટરનેટિવ યુઝિસ ટેસ્ટ' છે. મનોવિજ્ઞાનમાં એને વિભિન્ન વિચારસરણી એટલે કે ડાઇવર્જન્ટ થિંકિંગ માપવાનું સચોટ હથિયાર માનવામાં આવે છે. આપણે જેને સામાન્ય બુદ્ધિ કહીએ છીએ તે ફક્ત જવાબો ગોખે છે. સર્જનાત્મકતા જૂની વસ્તુના અજાણ્યા રસ્તાઓ શોધે છે.

આ કસોટી અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક જે. પી. ગિલફોર્ડે ૧૯૬૭માં લોકપ્રિય બનાવી હતી. માણસની બુદ્ધિ માત્ર ગણિત કે તર્કના એક જ સાચા જવાબ સુધી સીમિત નથી. મગજ એક સાધનમાંથી કેટલા અલગ દિશાના રસ્તા કાઢી શકે છે, તે તેના પરથી પરખાય છે. આ કસોટીમાં ચાર બાબતો મપાય છે: તમે કેટલા વિચારો લાવ્યા, વિચારોમાં કેટલી વિવિધતા છે, તે કેટલા અનોખા છે અને તમે તેને કેટલી વિગતથી સમજાવો છો. મોટા ભાગના લોકો માનસિક જડતાનો ભોગ બને છે. જે વસ્તુ જે કામ માટે બની હોય, તે સિવાય તેમને કશું દેખાતું જ નથી.

આ જડતા વ્યક્તિગત નિર્ણય અને વેપાર બંનેને લૂણો લગાડે છે. જ્યારે સંકટ આવે ત્યારે સીધા જવાબો કામ નથી આવતા. બેંક કે નાણાકીય આયોજનમાં આ માનસિકતા સૌથી મોટી ભૂલ કરાવે છે. સામાન્ય પગારદાર માણસ માટે જીવનવીમો એટલે ફક્ત મરી ગયા પછી મળતા રૂપિયા અથવા ટેક્સ બચાવવાની રસીદ. એનાથી આગળ તે વિચારી શકતો નથી.

ધારો કે કલ્પેશભાઈ પર હોમ લોન અને ક્રેડિટ કાર્ડનો અચાનક મોટો બોજ આવી પડ્યો. તેમની પાસે એક જૂની ટર્મ ઇન્સ્યોરન્સ અને બીજી એન્ડોવમેન્ટ પોલિસી વર્ષોથી પડી છે. સામાન્ય માણસ લોન ચૂકવવા ઘરના દાગીના વેચી દેશે કે પર્સનલ લોન લેશે. પણ જો તે પોલિસીને માત્ર વીમો ન ગણતાં વૈકલ્પિક રીતે જુએ, તો તેને ખ્યાલ આવે કે આ પોલિસી ગિરવે મૂકીને બેંકમાંથી સૌથી સસ્તા વ્યાજે લોન મળી શકે છે. બેંકની ચેકબુક ફક્ત પેમેન્ટ કરવાનું સાધન નથી, છેલ્લું પાનું ઈમરજન્સીમાં હિસાબ રાખવાની ડાયરી પણ બની શકે છે. મુશ્કેલી એ છે કે આપણે વસ્તુઓનો માત્ર એક જ સરકારી ઉપયોગ શીખ્યા છીએ.

જે માણસ પેપરક્લિપથી માત્ર કાગળ બાંધે છે તે કારકુન રહે છે; જે એનાથી તાળું ખોલે છે તે દુનિયા જીતે છે.