આલ્ફા ઇનસાઇટ ઇફેક્ટ

કોઈ જટિલ કોયડો ઉકેલતી વખતે અચાનક મગજમાં વીજળી ચમકે અને ઉકેલ મળી જાય, એ ક્ષણને આપણે 'યુરેકા' કહીએ છીએ. પણ એ ચમકારો બહારથી નથી આવતો. મગજ વિજ્ઞાન કહે છે કે આ જાદુ પાછળ એક ચોક્કસ શારીરિક ક્રિયા છે. જ્યારે મગજને અચાનક અંદરથી ઊંડો વિચાર કે નવો ઉકેલ ખેંચી લાવવો હોય, ત્યારે તે આંખ દ્વારા આવતા બહારના ઘોંઘાટને એક ક્ષણ માટે સ્વિચ ઓફ કરી દે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન મગજના વિઝ્યુઅલ કોર્ટેક્સમાં આલ્ફા તરંગોનો એક જોરદાર ઉછાળો આવે છે, જેને આલ્ફા ઇનસાઇટ ઇફેક્ટ કહેવામાં આવે છે.

આ વાત ૨૦૦૪માં ન્યુરોસાયન્ટિસ્ટ માર્ક બીમન અને જ્હોન કુનિયોસે તેમના સંશોધનપત્રમાં સાબિત કરી હતી. તેમણે ઈઈજી મશીનથી જોયું કે જ્યારે માણસને અચાનક કોઈ નવો વિચાર સ્ફૂરે છે, તેના બરાબર અડધી સેકન્ડ પહેલાં મગજના દ્રશ્ય કેન્દ્રમાં આલ્ફા લહેરો અસાધારણ રીતે વધી જાય છે. આલ્ફા લહેરો શાંતિ અને અવરોધની નિશાની છે. મગજ બહારનું જોવાનું બંધ કરે છે જેથી અંદર રહેલો નાજુક વિચાર દબાઈ ન જાય. જેમ તમે શાંતિથી વિચારવા માટે પલકારામાં આંખો મીંચી દો છો, મગજ પણ એવું જ અંદરખાને કરે છે.

આનું વ્યવહારુ મહત્વ મોટું છે. આપણે માનીએ છીએ કે સમસ્યાઓ સતત આંખો પહોળી રાખીને, કમ્પ્યુટર સ્ક્રીન તરફ તાકી રહેવાથી ઉકેલાય છે. હકીકતમાં, ઉત્કૃષ્ટ આઇડિયા અતિશય માહિતીના મારો વચ્ચે ગૂંગળાઈ જાય છે. મગજ જ્યાં સુધી બહારની દુનિયાના દ્રશ્યોનો દરવાજો બંધ નહીં કરે, ત્યાં સુધી અર્ધજાગ્રત મનમાં પડેલો સાચો હીરો બહાર નહીં આવી શકે. ઘ્યાન ભટકાવતી ચીજોથી કટ-ઓફ થવું એ માત્ર સમય બગાડવો નથી, એ નવું સર્જન કરવાની પૂર્વશરત છે.

સુરતના મહિધરપુરા હીરાબજારમાં બેઠેલા જૂના ઝવેરીને જુઓ. ટેબલ પર અસંખ્ય હીરા પડ્યા હોય, આજુબાજુ દલાલોની બૂમો અને અવાજ હોય. પણ જ્યારે તેને કોઈ વિરાટ કાચા હીરામાં રહેલી તિરાડ બચાવીને કટિંગનો રસ્તો શોધવો હોય, ત્યારે તે લૂપ આંખ પર ચડાવીને એક ક્ષણ માટે શૂન્યમાં તાકી રહે છે. એ સેકન્ડે તે બજારનું કશું જોતો નથી. તેનું મગજ બાહ્ય દ્રશ્યો બ્લોક કરે છે અને અંદરથી ઉકેલ પ્રગટે છે: 'આ હીરો અહીંથી કપાશે.' આ જ આલ્ફા ઇફેક્ટ છે.

નવો વિચાર બહાર શોધવાથી નથી મળતો; બહારનું દેખાતું બંધ થાય ત્યારે જ અંદરનો રસ્તો ખૂલે છે.