મહત્ત્વાકાંક્ષા સિદ્ધાંત

માણસ પોતાની મરજીથી કામ કરે છે એ સૌથી મોટો ભ્રમ છે. માણસ પોતાની આગામી સીડી જોઈને વર્તે છે. મહત્ત્વાકાંક્ષા સિદ્ધાંત આ કડવી વાસ્તવિકતા છતી કરે છે. ૧૯૬૬માં રાજ્યશાસ્ત્રી જોસેફ શ્લેસિંગરે પોતાના પુસ્તક 'એમ્બિશન એન્ડ પોલિટિક્સ'માં રાજકારણીઓની વર્તણૂક સમજાવવા આ વિચાર આપ્યો હતો. એમણે કહ્યું કે નેતા કેવો વ્યવહાર કરશે તે તેની જૂની માન્યતાઓ નક્કી નથી કરતી, પણ ભવિષ્યમાં તેને કઈ ખુરશી જોઈએ છે તે નક્કી કરે છે. જ્યાં આગળ વધવાની તક નથી હોતી, ત્યાં માણસ માત્ર બેસી રહે છે.

આ મોડેલમાં મહત્ત્વાકાંક્ષાના ત્રણ પ્રકાર છે: વિવેકાધીન, પ્રગતિશીલ અને સ્થિર. કેટલાક લોકોને માત્ર પોતાની હાલની જગ્યા સાચવવી હોય છે, તો કેટલાકને દરેક પગથિયેથી ઊંચે કૂદકો મારવો હોય છે. સિસ્ટમ ત્યારે જ કાર્યક્ષમ બને છે જ્યારે તેમાં કામ કરનારને દેખાય કે સારું પરિણામ તેને ઊંચા હોદ્દા પર લઈ જશે. જો આગલી બઢતીનું કોઈ આકર્ષણ ન હોય, તો પ્રામાણિકમાં પ્રામાણિક અમલદાર પણ ફાઈલો પર કુંડાળાં કરીને દિવસો કાપવા લાગે છે. વ્યવસ્થાનું ચાલકબળ સિદ્ધાંતો નથી, ભવિષ્યની ભૂખ છે.

આપણા શહેરો અને રેલવે વ્યવસ્થામાં આ સિદ્ધાંત રોજ સવારે અથડાય છે. મુંબઈની લોકલ ટ્રેનમાં ડબ્બા સાફ રાખવાની જવાબદારી જે નાના કોન્ટ્રાક્ટ મજૂર પાસે છે, તેને આગળ કોઈ પ્રમોશન મળવાનું નથી. તેનું કામ માત્ર આઠ કલાક ટ્રેનમાંથી કચરો વાળવાનું છે. પરિણામે પ્લેટફોર્મ ગંદું રહે છે, કારણ કે તેની પાસે વધુ સારું કરવાની કોઈ મહત્ત્વાકાંક્ષા જ બાકી નથી. બીજી તરફ, મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનનો એક યુવાન કમિશનર આખા શહેરના ટ્રાફિક જંક્શન સુધારવા જીવ રેડે છે. તેને રસ્તા સાથે પ્રેમ નથી, તેને આગામી વર્ષે રાજ્યના સચિવાલયમાં મોટું મંત્રાલય જોઈએ છે.

જ્યાં સુધી માણસને પોતાની અંગત પ્રગતિ જાહેર હિત સાથે જોડાયેલી ન દેખાય, ત્યાં સુધી સિસ્ટમ ધક્કાગાડી રહે છે. માત્ર વફાદારી કે દેશસેવાના નામે સડકો નથી બનતી. વ્યવસ્થા બદલવી હોય તો માણસોના ઈરાદા નહીં, તેમની મહત્ત્વાકાંક્ષાનું માળખું બદલવું પડે.

જે માણસ પાસે ગુમાવવા જેવું કંઈ નથી હોતું તે જોખમ લે છે, પણ જેને આગળ મેળવવા જેવું કશું દેખાતું નથી તે કામ કરવાનું જ બંધ કરી દે છે.