અમીબા મોડેલ

મોટા સંગઠનો આળસુ હાથી જેવા બની જાય છે. આગળનો પગ ક્યાં પડે છે તેની પાછળના પગને ખબર નથી હોતી. આ રોગનો ઈલાજ એટલે અમીબા મોડેલ. એક કોષી જીવ અમીબાની જેમ આખી કંપનીને નાના, સ્વાયત્ત અને સ્વતંત્ર ટુકડાઓમાં વહેંચી નાખો. દરેક નાની ટુકડી પોતાનો હિસાબ જાતે રાખે, પોતાના નિર્ણયો જાતે લે અને પોતાના નફા-નુકસાન માટે પોતે જવાબદાર બને. વિશાળ તંત્રમાં છુપાઈને પગાર પકવતા કર્મચારીઓ અહીં તરત ઉઘાડા પડી જાય છે.

આ મોડેલ જાપાનના ઉદ્યોગપતિ કાઝુઓ ઇનામોરીએ ૧૯૬૦ના દાયકામાં ક્યોસેરા કંપનીમાં વિકસાવ્યું હતું. પાછળથી તેમણે દેવાળિયા બનેલી જાપાન એરલાઇન્સને આ જ પદ્ધતિથી બેઠી કરી બતાવી. તેમનો તર્ક સીધો હતો: મોટી કંપનીના કર્મચારીને લાગે છે કે કમાણી માલિકની છે. પણ જો કંપનીને દસ-પંદર માણસોના નાના જૂથોમાં વહેંચી દો, તો દરેક માણસ પોતાની મેળે મેનેજર બની જાય છે. અમલદારશાહીનો અંત આવે છે અને સક્રિયતા વધે છે.

આ વિચાર મોટા તંત્રની જડતા તોડે છે. સેંકડો નિર્ણયો માટે હેડઓફિસ તરફ મોં વકાસીને બેસી રહેવાનો કોઈ અર્થ નથી. જ્યારે જવાબદારીનું વિકેન્દ્રીકરણ થાય છે, ત્યારે દરેક ટીમ પોતાની બચત અને નફા પર બાજ નજર રાખે છે. કોઈ કોઈના ખભા પર બંદૂક ફોડી શકતું નથી.

આપણે ત્યાં સુરત કે અમદાવાદની મોટી ટ્રાવેલ એજન્સીઓ જુઓ. ચાર ધામ કે કાશ્મીરની ટૂર આયોજિત કરતી આખી પેઢી એક જ કેન્દ્રથી ચલાવો તો ગૂંચવાડો થાય. પણ જો કેદારનાથની હોટેલ અને ગાડીઓની જવાબદારી માત્ર ચાર માણસોની અલગ ટીમને સોંપી દો, ભોજનની વ્યવસ્થા બીજી નાની ટીમને આપો અને દરેકને કહી દો કે તમારો ખર્ચ અને નફો અલગ ગણાશે. બસ, રસ્તામાં ગાડી બગડશે તો છોકરાઓ મુખ્ય ઓફિસે ફોન કર્યા વગર સ્થાનિક લેવલે રસ્તો કાઢી લેશે. યાત્રીઓને ગરમ ચા સમયસર મળશે.

મોટું વહાણ ડૂબે ત્યારે બધા સાથે મરે છે, પણ જો હોડીઓ અલગ હોય તો દરેક ખલાસી જીવ બચાવવા જાતે હલેસાં મારે છે.