વિસ્તૃત સમયનો ભ્રમ

ઘડિયાળનો કાંટો બધા માટે એક જ ગતિથી ફરે છે, પણ મગજ માટે સમય એક સરખો નથી હોતો. જ્યારે અકસ્માત થાય છે, ત્યારે ગાડી પલટી ખાતી હોય તે બે સેકન્ડ જાણે દસ મિનિટ જેવી લાંબી લાગે છે. આ અનુભવને 'એમ્પ્લીફાઇડ ટાઈમ' અથવા વિસ્તૃત સમય કહે છે. તીવ્ર તણાવ કે અત્યંત એકાગ્રતાની ક્ષણોમાં આપણું મગજ માહિતીની પ્રક્રિયા એટલી ઝડપથી કરવા લાગે છે કે બહારની દુનિયા જાણે ધીમી પડી ગઈ હોય તેવો આભાસ થાય છે.

આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નોંધાયેલું નથી. વિજ્ઞાનમાં કેમેરાની તકનીક માટે આ શબ્દ વપરાય છે, પણ રોજિંદા જીવન અને વર્તનશાસ્ત્રમાં આ માનસિક અનુભવનો જૂનો વિચાર છે. જ્યારે ભય, જોખમ કે અતિશય દબાણ આવે ત્યારે મગજ અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે સામાન્ય કરતાં ક્યાંય વધુ વિગતો નોંધવા માંડે છે. પરિણામે, વીતી ગયેલી એક ક્ષણ પણ સ્મૃતિમાં પ્રચંડ મોટી થઈને બેસી જાય છે.

આ ખ્યાલ સમજવો કેમ જરૂરી છે? કારણ કે ગભરાટ અને સર્વોચ્ચ ક્ષમતા વચ્ચેનો તફાવત આ સમયના સંચાલનમાં છે. સામાન્ય માણસ આવી ક્ષણોમાં ડઘાઈ જાય છે અને સમય બહુ ઝડપથી ભાગતો હોય તેવું માનીને ભૂલ કરી બેસે છે. તેનાથી વિપરીત, જેને આ વિસ્તૃત સમયનો લાભ લેતા આવડે છે, તે અંધાધૂંધીની વચ્ચે પણ શાંત રહીને યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકે છે. સમય ખરેખર લંબાતો નથી, માત્ર આપણી સજગતા ધારદાર બને છે.

ઓલિમ્પિક્સના અખાડામાં ઉતરેલા ભારતીય કુસ્તીબાજને જુઓ. સાઠ સેકન્ડ બાકી હોય અને સ્કોર સરખો હોય ત્યારે સામાન્ય પ્રેક્ષકનો શ્વાસ થંભી જાય છે. પણ પેટ પર પરસેવો રેલતો પહેલવાન સામા પક્ષના પગની એક નાની હિલચાલને જાણે સ્લો-મોશનમાં જુએ છે. વિરોધીનો હાથ ક્યાં સરક્યો અને વજન કઈ તરફ નમ્યું, તે એક ક્ષણના દસમા ભાગમાં પકડીને દાવ લગાવી દે છે. જે સ્થિતિમાં નબળો ખેલાડી ગૂંગળાઈ જાય, ત્યાં પાકો ખેલાડી સમયને ખેંચીને પોતાના પક્ષમાં કરી લે છે.

જે માણસ દબાણ વચ્ચે શાંત રહે છે, સમય એના માટે આપોઆપ ધીમો પડી જાય છે.