ધિક્કારવાની અને બહિષ્કારવાની વૃત્તિ

કોઈ એક વ્યક્તિ કે વિચારને સમાજમાંથી સાવ અછૂત ઘોષિત કરી દેવો એટલે એનાથેમેટાઇઝિંગ. આ શબ્દ ગ્રીક અને પ્રાચીન ચર્ચની પરંપરામાંથી આવે છે. જ્યારે કોઈ પાદરી કે સાધુ મુખ્ય માન્યતા સામે સવાલ ઉઠાવે, ત્યારે સંસ્થા તેને માત્ર ખોટો સાબિત કરીને અટકતી નહોતી. તેને સંપૂર્ણપણે શાપિત માનીને ધર્મબહિષ્કૃત કરવામાં આવતો. આ કોઈ સાદી ટીકા નથી. આ સંપૂર્ણ સામાજિક, બૌદ્ધિક અને માનસિક દેશવટો છે. સામાજિક ભાષામાં આ એક એવી માનસિકતા છે જ્યાં વિરોધીને સુધારવાની કોઈ શક્યતા રહેતી નથી; તેને માત્ર કચડી નાખવાનો જ વિકલ્પ બચે છે.

આ વિચાર ક્યારેય પુસ્તકો પૂરતો સીમિત રહ્યો નથી. રાજકારણથી લઈને સોશિયલ મીડિયા સુધી, આપણી સંસ્કૃતિ રોજ કોઈ ને કોઈને એનાથેમા એટલે કે શાપિત જાહેર કરે છે. લોકશાહીમાં દલીલોનું ખંડન થવું જોઈએ. એના બદલે આપણે માણસનું અસ્તિત્વ જ રદિયો આપીને નકારી કાઢીએ છીએ. તમે કોઈ વિચાર સાથે અસહમત થાઓ ત્યાં સુધી બરાબર છે. પણ જ્યારે તમે એ માણસને કાયમ માટે અશુદ્ધ અને અસ્પૃશ્ય માની લો, ત્યારે સંવાદનો દરવાજો કાયમ માટે પુરાઈ જાય છે. આ ટોળાંની ન્યાયપદ્ધતિ છે.

બોલિવૂડમાં આ દ્રશ્ય વારંવાર જોવા મળે છે. કોઈ અભિનેતા અજાણતા એક રાજકીય કે સામાજિક નિવેદન આપી બેસે. અચાનક આખો ઇન્ટરનેટનો વર્ગ ઊભો થાય છે. તેની આગામી ફિલ્મનો માત્ર વિરોધ નથી થતો; તેને પૂરેપૂરો ધિક્કારવાનો, તેનાં પોસ્ટરો ફાડવાનો અને તેને દેશદ્રોહી ઠેરવવાનો તમાશો શરૂ થાય છે. કલા, અભિનય કે ફિલ્મનું કથાવસ્તુ એક ક્ષણમાં ગાયબ થઈ જાય છે. માત્ર એક જ ઝુંબેશ બચે છે: આ માણસને ઇન્ડસ્ટ્રીમાંથી ભૂંસી નાખો. કોઈ ચર્ચા નહીં, કોઈ માફી નહીં, માત્ર સામૂહિક બહિષ્કાર.

આ વૃત્તિ બૌદ્ધિક આળસમાંથી જન્મે છે. સામેવાળાની દલીલ ખોટી સાબિત કરવા માટે તર્ક અને મગજ જોઈએ. તેને શાપિત જાહેર કરીને ભગાડી મૂકવા માટે માત્ર ઊંચા અવાજ અને પથ્થરબાજ ટોળાંની જરૂર પડે છે. જે સમાજ વિરોધી વિચારોને સાંભળવાને બદલે માત્ર શાપ આપવાનું પસંદ કરે છે, તે ધીમે ધીમે કૂપમંડૂક બની જાય છે.

વિચાર સામે લડવા માટે બુદ્ધિ જોઈએ, માણસને અછૂત બનાવવો તો બહુ સસ્તો ખેલ છે.