એન્ડોન કોર્ડ

કોઈપણ ચાલતી વ્યવસ્થાને એક ક્ષણમાં થંભાવી દેવાની હિંમત હોવી એ નાની વાત નથી. જાપાની શબ્દ ‘એન્ડોન’નો મૂળ અર્થ કાગળનો ફાનસ થાય છે. ટોયોટા કંપનીની ફેક્ટરીઓમાં કાર બનાવતી એસેમ્બલી લાઇન પર માથા ઉપર એક દોરી લટકતી રહેતી. એને ખેંચો એટલે આખી ફેક્ટરીનો ધમધમાટ એક સેકન્ડમાં બંધ થઈ જાય. નિયમ સાદો હતો: લાઇન પર કામ કરતા સાવ સામાન્ય મજૂરને પણ જો કોઈ નાનો ખામીભર્યો નટ-બોલ્ટ દેખાય, તો તેણે તરત એ દોરી ખેંચી લેવાની. ઉત્પાદન અટકી જાય. એન્જિનિયરો દોડી આવે. ભૂલ સુધરે પછી જ ચક્ર ફરી ફરે.

આ વિચાર ટોયોટા પ્રોડક્શન સિસ્ટમમાંથી નીકળ્યો. તાઈચી ઓહનો જેવા વ્યવસ્થાપકોએ તેને વિશ્વપ્રસિદ્ધ બનાવ્યો. પરંપરાગત મેનેજમેન્ટમાં મશીન રોકવું એ પાપ ગણાતું. ટોયોટાએ આખો ખેલ ઊંધો વાળી દીધો. એમણે કહ્યું કે ખામીને આગળ ધકેલવી એના કરતાં આખી સિસ્ટમ રોકીને એનો નિકાલ કરવો સસ્તો પડે છે. જે વાત ફેક્ટરીના પટા પર સાચી હતી, તે હવે આધુનિક સૉફ્ટવેર અને કોર્પોરેટ જગતની સૌથી મોટી શીખ બની ગઈ છે. એમેઝોને પણ ગ્રાહક સેવા પ્રતિનિધિઓ માટે આ પદ્ધતિ અપનાવી, જ્યાં એક સાદો કર્મચારી પણ ખામીવાળી પ્રોડક્ટનું વેચાણ સાઇટ પરથી તાત્કાલિક અટકાવી શકે છે.

આપણે ત્યાં મોટો રોગ ભૂલો છુપાવવાનો છે. પ્રોજેક્ટ ગમે તેટલો સડેલો હોય, ડેડલાઇન સાચવવા માટે કચરો આગળ ધકેલી દેવાય છે. પરિણામે જ્યારે પ્રોડક્ટ માર્કેટમાં જાય ત્યારે આખી કંપનીનું નાક કપાય છે. સાચો ‘એન્ડોન કોર્ડ’ માત્ર દોરી નથી, એ સંસ્થાકીય સત્તા છે. છેવાડાના કર્મચારીને જો ભૂલ રોકવાની છૂટ ન હોય, તો સંસ્થા ગુણવત્તાના નામે માત્ર નાટક કરે છે. જ્યાં સુધી દોરી ખેંચનારને સજાનો ડર રહે, ત્યાં સુધી એન્ડોન કામ કરતો નથી.

બેંગલુરુની એક ફિનટેક સ્ટાર્ટઅપમાં એક જુનિયર કોડર પેમેન્ટ ગેટવેમાં નાની સુરક્ષા ખામી પકડે છે. જૂની માનસિકતા ધરાવતી ઓફિસમાં મેનેજર કહેશે, “આવતીકાલે લોન્ચ છે, અત્યારે આંખ આડા કાન કર.” પણ જો ત્યાં એન્ડોન કલ્ચર હોય, તો એ જુનિયર એન્જિનિયર લોન્ચ અટકાવવાનું બટન દબાવી શકે. અડધો કલાક રોકાઈને ખામી સરખી કરવી એ ગ્રાહકના કરોડો રૂપિયા ચોરાઈ ગયા પછી માફી માગવા કરતાં હજાર ગણું બહેતર છે.

ચાલતા તમાશાને સાચા સમયે રોકી શકવાની તાકાત જ આખરે બરબાદી અટકાવે છે.