જાહેરાતોનો રોગ

કામ કરવું અઘરું છે, પણ કામની જાહેરાત કરવી સાવ સસ્તી છે. આ આખી બીમારીનું નામ છે અનાઉન્સમેંટાઇટિસ. સરકાર હોય, કોર્પોરેટ કંપની હોય કે સોસાયટીનું મંડળ, જ્યારે સંચાલકો પરિણામ આપવાની તાકાત ગુમાવી બેસે છે ત્યારે તેઓ એક પછી એક નવી યોજનાઓ, નવા લક્ષ્યાંકો અને નવી નીતિઓની જાહેરાતોનો વરસાદ શરૂ કરી દે છે. સાચી મહેનત જમીન પર થતી નથી. બધું જ માત્ર પ્રેસ કોન્ફરન્સ, સ્ટેજ અને બીજા દિવસના અખબારના પહેલા પાના સુધી સીમિત રહે છે. આ ભ્રમ ઊભો કરવાની કળા છે.

આ શબ્દ બ્રિટિશ રાજકારણ અને મીડિયામાં બે દાયકા પહેલાં ચલણમાં આવ્યો હતો. કોઈ એક વ્યક્તિએ આનો પテント લીધો નથી, પણ શાસકોની જૂની નબળાઈને પકડવા માટે આ બરાબર બંધબેસતો શબ્દ છે. આધુનિક નેતાઓ અને મેનેજરો માને છે કે જાહેરાત થઈ ગઈ એટલે અડધું કામ પતી ગયું. વાસ્તવમાં જાહેરાત એ કોઈ કામ નથી, એ તો માત્ર ઇરાદો છે. પણ ટીવી કેમેરા અને પબ્લિક રિલેશન્સના આ જમાનામાં ઇરાદો જ અંતિમ સિદ્ધિ તરીકે વેચાય છે.

આ રોગ શા માટે ખતરનાક છે? કારણ કે તે જૂની અધૂરી યોજનાઓને ઢાંકી દેવા માટે નવી યોજનાનો ઉપયોગ કરે છે. ગયા વર્ષે જે પ્રોજેક્ટનું ખાતમુહૂર્ત કર્યું હતું તેનું શું થયું, એ કોઈ પૂછે તે પહેલાં બીજા બે મોટા પ્રોજેક્ટ જાહેર કરી દેવાના. પરિણામે તંત્ર થાકી જાય છે, સ્ટાફ ગૂંચવાઈ જાય છે અને પ્રજા છેતરાતી રહે છે. નક્કર કામ કરવા કરતાં કામનો ઢોંગ કરવો હંમેશાં ઓછી ઊર્જા માગે છે.

ઇતિહાસમાં રજવાડાંઓના સમયમાં પણ આ જ તમાશો ચાલતો હતો. ૧૮૫૭ના વિપ્લવ પછી અને આઝાદી પહેલાંના દાયકાઓમાં ઘણા દેશી રજવાડાંઓના રાજાઓ પોતાની નિષ્ફળતાઓ છુપાવવા માટે દરબાર ભરીને મોટા મોટા ફરમાનો બહાર પાડતા. પ્રજાના કલ્યાણ માટે નહેર ખોદવાની, નવી શાળા બનાવવાની કે જકાત માફ કરવાની ગગનભેદી ઘોષણાઓ થતી. ઢોલ-નગારા વાગતા, દરબારી કવિઓ કસીદા વાંચતા. પણ દરબાર પૂરો થયો એટલે વાત પૂરી. તિજોરી ખાલી હોય, દીવાન આળસુ હોય અને છેવટે જમીન પર એક ઈંટ પણ ન મુકાય. રજવાડાં આ જાહેરાતોના નશામાં જ ખતમ થઈ ગયાં.

જે શાસક ઢોલ પીટવામાં વ્યસ્ત રહે છે, તે સામાન્ય રીતે નહેર ખોદવાનું ભૂલી જતો હોય છે.