વાર્ષિક આયોજનની જાળ

બાર મહિના લાંબો સમય છે. કેલેન્ડર બદલાય એટલે આપણે ડાયરી ખોલીને વાર્ષિક સંકલ્પોની લાંબી યાદી બનાવીએ છીએ. કંપનીઓ વાર્ષિક ટાર્ગેટ ગોઠવે છે અને બજેટ પાસ કરે છે. મગજ શાંત થઈ જાય છે કારણ કે અંતિમ તારીખ બહુ દૂર દેખાય છે. જાન્યુઆરીમાં કામ શરૂ થતું નથી, ફેબ્રુઆરી સુસ્તીમાં વીતે છે અને નવેમ્બરમાં અચાનક દોડધામ મચી જાય છે. લાંબા ગાળાના આયોજનનો આ ખોટો વહેમ એ જ વાર્ષિક આયોજનની જાળ છે.

આ વિચાર બ્રાયન મોરાન અને માઇકલ લેનિંગ્ટને તેમના ૨૦૧૩ના પુસ્તક ધ ૧૨ વીક યર માં સ્પષ્ટ કર્યો હતો. એમણે બતાવ્યું કે બાર મહિનાનું આયોજન માણસમાંથી તાકીદની ભાવના છીનવી લે છે. ડેડલાઇન જેટલી છેટે હોય, કામ ટાળવાની વૃત્તિ એટલી જ બળવાન બને છે. પરિણામે અગિયાર મહિના નકામી સુસ્તીમાં વેડફાય છે અને છેલ્લી ઘડીએ અડધકચરાં પરિણામો સ્વીકારી લેવા પડે છે.

આ ખામી સમયની નહીં, માનસિકતાની છે. મનુષ્યનું મગજ દૂરના ભવિષ્યની ગંભીરતા સમજી શકતું નથી. જ્યારે લક્ષ્ય સાધવા માટે બાર મહિના મળે છે, ત્યારે માણસ માને છે કે હજુ તો બહુ વખત બાકી છે. જો લક્ષ્ય માત્ર બાર અઠવાડિયાંનું હોય, તો દરેક દિવસ નિર્ણાયક બની જાય છે. ત્યાં બહાનાબાજીનો અવકાશ રહેતો નથી.

આપણી સરકારી બાબુશાહી આ રોગનું સૌથી જીવંત ઉદાહરણ છે. માર્ચ એન્ડિંગ શબ્દ સાંભળતાં જ સરકારી દફતરોમાં ફફડાટ ફેલાય છે. આખા વર્ષ દરમિયાન જે ફાઇલો ધૂળ ખાતી પડી રહી હોય, તેના પર માર્ચ મહિનામાં ધડાધડ સહીઓ થાય છે. રોડ-રસ્તા બનાવવાના કે બજેટ ખર્ચવાના પ્રોજેક્ટ્સ છેલ્લા પંદર દિવસમાં પૂરા કરવા કોન્ટ્રાક્ટરો દોડે છે. પરિણામ સાવ કંગાળ મળે છે. નવ મહિના આરામ અને છેલ્લા એક મહિનામાં અરાજકતા—આ જ સરકારી કાર્યપદ્ધતિનું વરવું સત્ય છે.

લાંબા સમયના આયોજનો માત્ર આળસ છુપાવવાની કાયદેસરની છટકબારી આપે છે. મોટો સમયગાળો શિસ્ત વધારતો નથી, નબળાઈઓને ઢાંકે છે.

જે માણસ પાસે આખું વર્ષ પડ્યું હોય, તે ક્યારેય આજે કામ શરૂ કરતો નથી.