સ્વયંસંચાલિત નકારાત્મક વિચારો

ખોપરીની અંદર એક વણનોતર્યો મહેમાન બેઠો છે. સવારના પહોરમાં તમે ચાનો ઘૂંટડો ભરો તે પહેલાં એ બોલે છે: 'તારું કશું નહીં વળે.' મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને 'ઓટોમેટિક નેગેટિવ થોટ્સ' અથવા ટૂંકમાં 'એન્ટ્સ' કહે છે. આ કોઈ તાર્કિક ચિંતન નથી. તે તો કીડીઓના ઝૂંડ જેવું છે. એક કીડી આવે એટલે પાછળ આખી હારમાળા ઊતરી પડે. મન આપોઆપ ખરાબમાં ખરાબ પરિણામની કલ્પના કરવા માંડે છે, જાણે પૂર્વગ્રહનો રેડિયો વાગતો હોય.

આ વિચારનો મૂળ પાયો અમેરિકન સાઇકિયાટ્રિસ્ટ એરોન બેકના કોગ્નિટિવ થેરાપીના સંશોધનમાં છે. પાછળથી ડોક્ટર ડેનિયલ આમેને આ અણગમતા વિચારો માટે 'કીડી' એટલે કે 'એન્ટ્સ' રૂપક લોકપ્રિય બનાવ્યું. માણસ જ્યારે હતાશ કે બેચેન હોય, ત્યારે તેનું દિમાગ સત્ય નથી જોતું. તે પરિસ્થિતિનું અતિશયોક્તિભર્યું અને નકારાત્મક ચિત્ર દોરે છે. 'બધા મારી મજાક ઉડાવે છે', 'હું હંમેશાં ભૂલ જ કરું છું'—આવા વાક્યો હકીકત નથી હોતા, માત્ર મગજનો પૂર્વગ્રહ હોય છે.

જોખમ એ છે કે માણસ પોતાના જ આ વિચારોને બ્રહ્મસત્ય માની લે છે. તમે જેને સાચું માનો, વર્તન પણ એવું જ કરો. આ કીડીઓ ચૂપચાપ ઘૂસીને આત્મવિશ્વાસને કોરી ખાય છે. તણાવ બહારની દુનિયા નથી આપતી, અંદર ચાલતી આ સ્વયંસંચાલિત કેસેટ આપે છે.

ભારતીય રાજકારણનો અખાડો જુઓ. ચૂંટણી જાહેર થાય એટલે પક્ષના સ્થાનિક ઉમેદવારના મનમાં આ જ કીડીઓ દોડવા માંડે છે. વિરોધી જૂથની સભામાં જરાક ભીડ વધુ દેખાઈ કે તરત મગજ ભડકે બળે: 'કાર્યકરો વેચાઈ ગયા છે. હાઈકમાન્ડ મને હરાવવા માંગે છે. મારી કારકિર્દી પૂરી થઈ ગઈ.' બૂથ મેનેજમેન્ટ બાજુ પર રહી જાય અને નેતા પોતાના જ પેદા કરેલા વહેમ સામે લડવા માંડે છે. ચૂંટણી હારતા પહેલાં તેઓ પોતાના મનની અંદર હારી ચૂક્યા હોય છે.

દિમાગમાં ચડતી કીડીઓને રોકવાનો એક જ રસ્તો છે: પ્રત્યેક વિચાર પર તરત સવાલ ઉઠાવો, અંધશ્રદ્ધા નહીં.