આગોતરી ગુલામી

કોઈ હુકમ છૂટે તે પહેલાં જ નમી જવાની વૃત્તિ એટલે આગોતરી ગુલામી. સત્તાધીશ વ્યક્તિએ હજી મોઢું પણ નથી ખોલ્યું, અને તમે તેની સંભવિત નારાજગીની કલ્પના કરીને જાતે જ તેની ઈચ્છા પ્રમાણે વર્તવા લાગો છો. આ માત્ર આજ્ઞાપાલન નથી, આ સ્વેચ્છાએ સ્વીકારેલી શરણાગતિ છે. કોઈએ તમને બાંધ્યા નથી, છતાં તમે જાતે જ પોતાના હાથમાં સાંકળો પહેરી લો છો. માણસ જ્યારે ડર કે ખુશામતને કારણે સામેવાળાના વિચારની આગળ દોડે છે, ત્યારે તે પોતાની આઝાદી વગર માંગ્યે ભેટ આપી દે છે.

યેલ યુનિવર્સિટીના જાણીતા ઇતિહાસકાર ટિમોથી સ્નાઇડરે તેમના પુસ્તક 'ઓન ટિરની'માં આ ખ્યાલની ગંભીર ચેતવણી આપી છે. તેમણે સરમુખત્યારશાહીના ઈતિહાસનો અભ્યાસ કરીને બતાવ્યું કે સત્તા ક્યારેય શરૂઆતમાં બધું છીનવી લેતી નથી. સામાન્ય નાગરિકો જ શાસકની અપેક્ષા પારખીને આગોતરી આધીનતા સ્વીકારી લે છે. સ્નાઇડર લખે છે કે આવી રીતે વગર માંગ્યે વશ થઈ જતો માણસ સત્તાને શીખવે છે કે તે હજી કેટલી હદે દમન કરી શકે છે. આપણી નબળાઈ જ સામેવાળાને જુલમી બનાવે છે.

આ વૃત્તિ માત્ર રાજકારણમાં નથી, આપણા રોજિંદા ભારતીય ઘરસંસારમાં સૌથી વધુ જીવતી જોવા મળે છે. સંયુક્ત કુટુંબમાં નવી આવેલી વહુ કે સીધોસાદો દીકરો આ માનસિકતાનો શિકાર બને છે. સાસુએ ક્યારેય મોઢેથી નથી કહ્યું કે જીન્સ ન પહેરાય કે નોકરી ન કરાય. પણ વહુ ધારી લે છે કે 'બાને કદાચ નહીં ગમે.' બસ, કોઈ પણ ચર્ચા કે પૂછપરછ વગર સપનાંઓનું પોટલું વાળીને કબાટમાં મૂકી દેવાય છે. વડીલોએ જે પાબંદી વિચારી પણ નહોતી, તે ઘરમાં કાયદો બની જાય છે. સાસુને સત્તા ભોગવવાની ટેવ આપણે પોતે પાડીએ છીએ.

આ આદત આખી જિંદગીને પાંગળી બનાવી દે છે. ઓફિસમાં બોસ ખીજાશે એવા વહેમમાં પ્રોજેક્ટનો સારો વિચાર રજૂ ન કરવો, કે પરિવારમાં ઝઘડો થશે એવા કલ્પિત ડરથી પોતાનો હક જતો કરવો—આ બધું આગોતરી ગુલામી છે. જેણે હુકમ કર્યો નથી, તેને તમે આપોઆપ માલિક બનાવી દો છો. સામેવાળાના ચહેરાના ભાવ વાંચવામાં આખી જિંદગી વેડફાઈ જાય છે. સ્વતંત્રતા કોઈ છીનવી લે તે પહેલાં, આપણે પોતે જ તેને તાસકમાં સજાવીને સામે ધરી દઈએ છીએ.

જે માણસ વગર માંગ્યે ઝૂકે છે, તેને લાત મારવાની તક કોઈ સત્તાધીશ ક્યારેય જતી કરતો નથી.