એપેરિટિફ ઇફેક્ટ

જમતાં પહેલાં લીધેલો એક નાનો ઘૂંટડો ભૂખ સંતોષતો નથી, પણ પેટમાં દાવાનળ પેટાવે છે. પશ્ચિમના દેશોમાં જમવાની શરૂઆત પહેલાં હળવું આલ્કોહોલિક પીણું પીવાની પ્રથા છે, જેને 'એપેરિટિફ' કહેવાય છે. સામાન્ય બુદ્ધિ કહે કે શરીરમાં કેલરી જાય એટલે ભૂખ ઓછી થવી જોઈએ. વિજ્ઞાન ઊલટું પરિણામ બતાવે છે. આ પીણું મગજને એવો સંકેત મોકલે છે કે ભોજનની સુગંધ અને લાલચ અચાનક બમણી થઈ જાય છે. માણસ ધરાઈ જવાને બદલે અગાઉ કરતાં વધુ ખાવા માંડે છે.

આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નોંધાયું નથી. પોષણવિજ્ઞાન અને મનોવિજ્ઞાનમાં આ એક સ્થાપિત શારીરિક સત્ય છે. લોહીમાં જતો આલ્કોહોલ મગજના એ ભાગને ઉત્તેજિત કરે છે જે ભૂખ અને ખોરાકની લાલસાને કાબૂમાં રાખે છે. પરિણામે સંયમ તૂટી જાય છે અને ટેબલ પર પડેલી દરેક વાનગી અચાનક અનિવાર્ય લાગવા માંડે છે.

જીવનમાં અને વેપારમાં પણ એપેરિટિફ ઇફેક્ટ આબેહૂબ કામ કરે છે. લાલચ ક્યારેય સંતોષ આપવા આવતી નથી, એ તો મોટી ભૂખ ઉઘાડવાનું બહાનું હોય છે. જ્યારે તમે કોઈ વ્યસન, ખરીદી કે મહત્ત્વાકાંક્ષાનો નાનો ટુકડો ચાખો છો, ત્યારે તમે શાંત નથી થતા. પેલો નાનો સ્વાદ અંદરની બીજી દસ ભૂખ જગાડી દે છે. સંયમનો આખો કિલ્લો એક નાના ઘૂંટડાથી ધરાશાયી થઈ જાય છે.

સુરતના કાપડ બજારમાં કે મહિધરપુરાના હીરા બજારમાં આ રોજ જોવા મળે છે. કોઈ વેપારી વિચારે કે આ સીઝનમાં માત્ર ૫૦ લાખનો માલ ઉધાર આપીને નફો ચાખી લેવો છે. ધંધાનો એ નાનો નફો વાસ્તવમાં ભૂખ શમાવતો નથી, પણ જોખમ લેવાની લત લગાડે છે. એ એક સોદો બીજા પાંચ કરોડના ઉધાર સોદા કરવાની બેફામ ભૂખ જગાડે છે. પેલી નાની ચટાકેદાર કમાણીએ માણસનું ગણિત બગાડી નાખ્યું હોય છે.

જે ચીજ ભૂખ મટાડવા માટે લેવાય અને ભૂખ બમણી કરી નાખે, એ ખોરાક નથી પણ ફાંસલો છે.