દલીલનું પાતળાપણું

વધુ દલીલો એટલે વધુ વજન? ના. માણસનું મગજ ત્રાજવું નથી કે તમે દસ દલીલો મૂકો એટલે પલ્લું આપોઆપ નમી જાય. ઊલટું થાય છે. જ્યારે તમે એક મજબૂત મુદ્દાની પાછળ ત્રણ-ચાર નબળી અને પાંગળી દલીલો જોડી દો છો, ત્યારે આખી વાતનું મૂલ્ય ઘટી જાય છે. આને આર્ગ્યુમેન્ટ ડાઇલ્યુશન કહે છે. મજબૂત દારૂમાં વધારે પડતું સાદું પાણી રેડી દો તો નશો ઊતરી જાય. વિચારોનું પણ એવું જ છે. બિનજરૂરી શબ્દો નક્કર હકીકતને પાતળી કરી નાખે છે.

આ મનોવૈજ્ઞાનિક અસર પાછળનું ગણિત સાવ સીધું છે. સામેવાળો માણસ તમારી દલીલોનો સરવાળો નથી કરતો, એ તેની સરેરાશ કાઢે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં રિચાર્ડ નિસ્બેટ અને તેમના સાથીઓએ આ વિષય પર ઘણું કામ કર્યું છે. જ્યારે નિર્ણય લેનાર સામે મહત્વની માહિતી સાથે બિનમહત્વની કે નબળી માહિતી ભેળવવામાં આવે, ત્યારે મગજ મુખ્ય મુદ્દાની તીવ્રતા ભૂલીને સામાન્ય વિગતો પર અટકી જાય છે. તમે સાચું સાબિત કરવા જેટલા વધારે કારણો આપો, તેટલી તમારી પકડ ઢીલી પડે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે જથ્થો વિજય અપાવશે. કોર્ટમાં વકીલ હોય કે ઘરમાં પતિ-પત્ની, લોકો લાંબી યાદી બનાવવામાં માને છે. પરિણામ ઊંધું આવે છે. સામેવાળો માણસ તમારી સૌથી નબળી દલીલ પકડીને બેસી જાય છે. તમારા નવ સાચા મુદ્દા બાજુ પર રહી જાય છે અને પેલા એક લકવાગ્રસ્ત મુદ્દા પર ધીંગાણું શરૂ થાય છે. અતિશય બચાવ એ છૂપી નબળાઈની કબૂલાત છે.

ધારો કે પરિવાર સાથે વૈષ્ણોદેવી કે કેદારનાથ જવાની યોજના બની રહી છે. ઘરમાં એક ભાઈ પહાડી પ્રવાસ રદ કરાવવા માગે છે. તેની પાસે એક અતિ નક્કર કારણ છે કે ૮૦ વર્ષના દાદાજીની તબિયત ખરાબ છે અને ડૉક્ટરે ચડવાની સખત ના પાડી છે. આ એક જ વાત આખી ચર્ચા ખતમ કરવા માટે પૂરતી છે. પણ તે મહાશય આગળ બોલે છે: 'ત્યાં ઠંડી બહુ હશે, હોટલનું ખાવાનું નહીં ભાવે અને મારી ઓફિસમાં રજા મળવી અઘરી છે.' બસ, ખેલ ખતમ. આખો પરિવાર હવે ઓફિસની રજા અને હોટલના મેનૂ પર દલીલો કરવા માંડશે. દાદાજીની ગંભીર બીમારી પાછળ ધકેલાઈ જશે.

જેની પાસે બંદૂકની એક જ ગોળી હોય એ નિશાન તાકીને મારે છે; જેને ખાતરી નથી હોતી એ જ હવામાં છરા ઉડાડે છે.