પરિણામ આધારિત તર્કદોષ

કોઈ વાત સાચી છે કે ખોટી, તેનો આધાર તેના તથ્ય પર હોય છે, તેના આવનારા પરિણામ પર નહીં. પણ માણસનું મગજ સીધું ચાલતું નથી. જ્યારે કોઈ હકીકત સ્વીકારવાથી અપ્રિય પરિણામ આવવાની બીક લાગે, ત્યારે મન એ હકીકતને જ નકારી દે છે. આને તર્કશાસ્ત્રમાં 'આર્ગ્યુમેન્ટમ એડ કોન્સિક્વેન્શિયમ' કહે છે. જો હું આ વાત માની લઈશ તો મોટું નુકસાન થશે, માટે આ વાત ખોટી જ હોવી જોઈએ. આ દલીલ બિલકુલ નબળી છે. વાસ્તવિકતાને તમારી સગવડ કે લાગણી સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી.

આ વિચાર પ્રાચીન ગ્રીક અને લેટિન તર્કશાસ્ત્રમાંથી આવે છે. સદીઓથી દાર્શનિકો આ ભૂલ પકડતા આવ્યા છે. માણસ સત્ય શોધવા નીકળે છે, પણ છેલ્લે પોતાના મનગમતા પરિણામને સાચું ઠેરવવા તર્ક ગોઠવવા બેસી જાય છે. જો કોઈ સત્ય અસ્વસ્થ કરી મૂકે તેવું હોય, તો લોકો તરત બોલી ઊઠે કે 'આવું હોઈ જ ન શકે!' પણ તમારા અસ્વીકારથી વાસ્તવિકતા બદલાઈ જતી નથી. કેન્સરનો રિપોર્ટ ખરાબ આવ્યો હોય તો એવું કહેવાનો કોઈ અર્થ નથી કે ડૉક્ટર ખોટા છે, કારણ કે સાચો રિપોર્ટ સ્વીકારવાથી આખું કુટુંબ તૂટી પડશે.

આપણે ત્યાં લગ્નના બજારમાં આ તર્કદોષ ડગલે ને પગલે જોવા મળે છે. દીકરા કે દીકરીનું માગું આવે ત્યારે વડીલો પહેલાં ખાનદાન અને નાત-જાતના લેબલ તપાસે. કોઈ વચેટિયો આવીને ધીમેથી કહે કે છોકરાને દારૂની ટેવ છે અથવા કંપનીમાં ગોટાળા ચાલે છે. જવાબમાં મા-બાપ તરત કહેશે: 'ના રે ના, આવા મોટા ઘરના છોકરામાં આવી ખરાબ આદત હોય જ નહીં! જો આવું સાચું માનીએ તો સંબંધ તૂટી જાય અને નાતમાં આપણી આબરૂનું શું?' પરિણામ ખરાબ આવશે એ બીકે તેઓ ચેતવણીરૂપ તથ્યને જ અસત્ય માની લે છે. પછી આખી જિંદગી પસ્તાવાનો વારો આવે છે.

શેરબજારમાં પણ આ જ રોગ છે. ખરીદેલો શેર પચાસ ટકા તૂટી જાય ત્યારે રોકાણકાર કંપનીના નબળા પરિણામો સ્વીકારવા તૈયાર થતો નથી. તેને લાગે છે કે કંપની ખોટી હોય જ ન શકે, કારણ કે જો ખોટી માને તો ખોટ બુક કરવી પડે. આ મૂર્ખાઈ છે. સત્ય કઠોર હોય તોપણ એ સત્ય જ રહે છે. તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે દુનિયાના નિયમો લખાતા નથી.

જે સત્ય સ્વીકારવાની તમારામાં હિંમત નથી હોતી, તેને તમે અસત્ય જાહેર કરી દો છો.