અસમપ્રમાણ ધ્રુવીકરણ

સમાજમાં જ્યારે તિરાડ પડે છે, ત્યારે બુદ્ધિજીવીઓ આરામથી કહી દે છે કે બંને બાજુ વાંક છે. આ સસ્તું સંતુલન છે. વાસ્તવિકતા આવી સરખી હોતી નથી. અસમપ્રમાણ ધ્રુવીકરણ એટલે એવી સ્થિતિ જ્યાં બે હરીફ જૂથોમાંથી એક જૂથ સામાન્ય મધ્યબિંદુથી ખૂબ દૂર, આત્યંતિક છેડે ધકેલાઈ જાય છે, જ્યારે બીજું જૂથ મોટે ભાગે પોતાની મૂળ જગ્યાની આસપાસ જ ઊભું રહે છે. ખાઈ બંને તરફથી સરખી ખોદાતી નથી. એક પક્ષ ઝડપથી કટ્ટર બને છે અને વચલો રસ્તો સાવ તોડી નાખે છે.

રાજકીય વિજ્ઞાનમાં થોમસ માન અને નોર્મન ઓર્નસ્ટીન જેવા વિશ્લેષકોએ અમેરિકન રાજકારણના સંદર્ભમાં આ ખ્યાલને ધારદાર રીતે મૂક્યો હતો. તેમનું નિરીક્ષણ સ્પષ્ટ હતું કે સંસદમાં મડાગાંઠ સર્જાય ત્યારે માત્ર પરસ્પર વિરોધ જવાબદાર નથી હોતો. એક પક્ષ પોતાની વિચારધારાને ધર્મ બનાવીને છેવાડે પહોંચી જાય છે, જ્યારે બીજો પક્ષ હજુય સમજૂતીની જૂની શરતો શોધતો હોય છે. પરિણામે વાતચીતની આખી જમીન જ સરકી જાય છે.

આનું નુકસાન એ થાય છે કે સામાન્ય માણસ બિનજરૂરી દોષભાવ અનુભવે છે. બંને પક્ષોને સરખા ગણીને 'બધા સરખા છે' એવી આળસુ દલીલ સ્વીકારી લેવાય છે. સમાધાન ત્યારે જ શક્ય બને જો બંને પક્ષો મધ્ય તરફ ડગલાં ભરવા તૈયાર હોય. પણ જ્યારે એક પક્ષ માટે સમાધાન એ જ ગદ્દારી બની જાય, ત્યારે લોકશાહી ધીમે ધીમે પાંગળી થવા લાગે છે.

આપણા ઈતિહાસમાં ૧૯૪૦ના દાયકાની આઝાદીની લડત જુઓ. એક બાજુ રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસ હતી, જે બધા વર્ગોને સાથે રાખીને અખંડ ભારતના બંધારણ માટે વાટાઘાટો કરતી રહી. બીજી બાજુ મોહમ્મદ અલી ઝીણાની મુસ્લિમ લીગ હતી, જેણે સીધી અલગ દેશ સિવાય બીજી કોઈ પણ વાત સાંભળવાની ઘસીને ના પાડી દીધી. કૉંગ્રેસ ગમે તેટલી લચીલી બનીને મધ્યમાં ઊભી રહી, પણ સામો છેડો એટલો આત્યંતિક બની ગયો કે છેવટે દેશના ટુકડા થયા. ખાઈ એક જ પક્ષે વધુ ઊંડી કરી હતી.

જ્યારે એક માણસ કૂવો ખોદે અને બીજો માત્ર ઊભો રહે, ત્યારે ધરતીકંપ માટે બંનેને દોષ ન દેવાય.