એશબીનો નિયમ

કોઈ પણ વ્યવસ્થાને કાબૂમાં રાખવી હોય, તો તમારા જવાબોની વિવિધતા સામે ઊભા થતા પ્રશ્નો જેટલી જ હોવી જોઈએ. સિસ્ટમ જેટલી જટિલ, નિયંત્રણ પણ એટલું જ સક્ષમ જોઈએ. આ સાયબરનેટિક્સનો પાયાનો સિદ્ધાંત છે. સાદા શબ્દોમાં કહીએ તો: માત્ર વિવિધતા જ વિવિધતાનો નાશ કરી શકે છે. જો સમસ્યા હજાર પ્રકારની હોય, તો તમારી પાસે એક જ લાકડી ન ચાલે. ત્યાં હજાર અલગ પેંતરા જોઈએ.

બ્રિટિશ મનોચિકિત્સક અને સાયબરનેટિક્સના પ્રણેતા રોસ એશબીએ ૧૯૫૬માં પોતાના પુસ્તકમાં આ કાયદો આપ્યો હતો. વ્યવસ્થાપનની ભાષામાં તેને ‘લો ઓફ રિક્વિઝિટ વેરાયટી’ કહે છે. એશબીએ ગણિતના આધારે સાબિત કર્યું કે કોઈપણ સિસ્ટમમાં બહારથી આવતી અંધાધૂંધી સામે ટકવું હોય, તો કંટ્રોલર પાસે પૂરતા વિકલ્પો હોવા અનિવાર્ય છે. વિકલ્પો ખૂટી પડે એટલે સિસ્ટમ પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી પડે.

આપણે માનીએ છીએ કે નિયમો કડક કરવાથી કે અવાજ મોટો કરવાથી પરિસ્થિતિ કાબૂમાં આવી જશે. આ વહેમ છે. વાસ્તવિકતામાં જટિલ સમસ્યાઓને સાદા અને જૂના ફોર્મ્યુલાથી દબાવી શકાતી નથી. સંકટ નવું રૂપ ધરે ત્યારે જૂની ફાઈલો કામ આવતી નથી. મેનેજરે પોતાની વિચારસરણીમાં એટલા જ વળાંકો ઉમેરવા પડે જેટલા બજાર કે પરિસ્થિતિમાં આવતા હોય.

આ વાત સમજવી હોય તો નવરાત્રિના ઉત્સવ કે મોટા મંદિરના ટ્રસ્ટનું સંચાલન જુઓ. કોઈ પ્રખ્યાત મંદિરમાં અચાનક વીઆઈપી ભક્તો ઘૂસી જાય, વરસાદ પડે, પાર્કિંગ ફૂલ થઈ જાય અને બીજી બાજુ અફવા ફેલાય. જો ટ્રસ્ટીઓ માત્ર એક સિક્યુરિટી ગાર્ડની સીટીના ભરોસે બેઠા હોય, તો નાસભાગ નક્કી છે. સફળ આયોજક એ છે જેની પાસે દરેક લફરાં માટે અલગ પ્લાન તૈયાર હોય. વરસાદ આવે તો શેડ છે, ભીડ વધે તો વૈકલ્પિક દરવાજો છે, અને મેડિકલ ઈમરજન્સી માટે એમ્બ્યુલન્સ તૈયાર છે. જો બહારની આફતો કરતાં અંદરના રસ્તા ઓછા હોય, તો વ્યવસ્થા હારી જાય છે.

સામે વાવાઝોડું સો જાતનું ફૂંકાતું હોય ત્યારે તમારી પાસે એક જ પતંગિયું ન ચાલે. સમસ્યા જેટલા ચહેરા બદલે, સમાધાને એટલા મુહોરાં પહેરવાં પડે.