ખોટી માહિતીનું અણુવિભાજન

ખોટું બોલવાની જૂની પદ્ધતિ આખી વાર્તા રચવાની હતી. નવો જમાનો વધુ ચતુર છે. હવે કોઈ આખો ખોટો લેખ લખવાની તકલીફ લેતું નથી. માહિતીને સાવ નાના ટુકડાઓમાં તોડી નાખવામાં આવે છે. એક તસવીરનું અધૂરું ક્રોપિંગ, બે સેકન્ડની ઓડિયો ક્લિપ, અડધું વાક્ય કે સંદર્ભ વિનાનો એક ગ્રાફ. આ પ્રક્રિયા એટલે એટોમાઇઝેશન ઓફ મિસઇન્ફોર્મેશન. વિષને સીધું ગળામાં રેડવાને બદલે હવામાં ઝીણી રજકણ બનાવીને ઉડાડી દેવામાં આવે છે.

આ વિચાર સંશોધક ક્લેર વોર્ડલે ૨૦૧૭માં પોતાના એક જાણીતા લેખમાં માંડ્યો હતો. જ્યારે જૂઠાણું એક આખા દસ્તાવેજ કે મોટા બ્લોગ સ્વરૂપે હોય, ત્યારે એને પકડવું અને ખોટું સાબિત કરવું સહેલું બને છે. પણ જ્યારે એ જ જૂઠાણાના સેંકડો અણુઓ બનાવી દેવાય, ત્યારે તે સોશિયલ મીડિયાની ગલીઓમાં અદ્રશ્ય થઈને ફેલાઈ જાય છે. દરેક ટુકડો દેખીતી રીતે સાચો કે નિર્દોષ લાગે છે. પણ આખો સંદર્ભ ગુમ હોય છે.

આનું પરિણામ ભયાનક છે. લોકો આખા અહેવાલો વાંચતા નથી, પણ વોટ્સએપ પર આવતા નાના સ્ક્રીનશોટ તરત માની લે છે. દરેક અણુ એક શંકાનું બીજ વાવે છે. કોઈ પણ અલ્ગોરિધમ આટલા નાના ટુકડાને પકડી શકતું નથી કારણ કે ટેકનિકલી એમાં શબ્દ સાચો હોય છે, માત્ર આજુબાજુનો પૂર્વાપર સંબંધ ગાયબ હોય છે. આપણું મગજ આપોઆપ બાકીની ખાલી જગ્યા પોતાની કલ્પનાથી ભરી લે છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ અને વોટ્સએપ ગ્રૂપ્સ આ રમતનું સૌથી મોટું અડ્ડો છે. ધારો કે કોઈ ફાર્મા કંપનીના મેનેજરે કોન્ફરન્સમાં કહ્યું કે, 'આ ક્વાર્ટરમાં ખર્ચ વધ્યો છે પણ આવતા વર્ષે નવી દવા આવતાં નફો બમણો થશે.' કોઈ ચાલાક ઓપરેટર માત્ર પહેલું અડધું વાક્ય કાપીને ટેલિગ્રામ પર વહેતું મૂકે છે: 'કંપનીનો ખર્ચ વધ્યો, નફા પર જોખમ.' શેરબજારના નાના રોકાણકારો આ એક લીટી વાંચીને ગભરાટમાં શેર વેચી મારે છે. કંપની સાચી હતી, મેનેજર સાચા હતા, પણ તે અણુરૂપી અધૂરી માહિતીએ પળવારમાં કરોડો રૂપિયાનું નુકસાન કરાવી દીધું.

આખું જૂઠાણું પકડાઈ જાય છે, પણ અડધું સત્ય આખું ગામ લૂંટી લે છે.