અપૂર્ણતાનો ભય

ભૂલ થઈ જશે તો? આ સવાલ મગજમાં ખીલીની જેમ ઠોકાઈ જાય ત્યારે માણસ કામ કરવાનું જ બંધ કરી દે છે. આ માત્ર સાદો ખચકાટ નથી, એક માનસિક બીમારી જેવો ડર છે જેને મનોવિજ્ઞાનમાં 'એટેલોફોબિયા' કહે છે. ગ્રીક ભાષામાં 'એટેલેસ' એટલે અપૂર્ણ અને 'ફોબસ' એટલે ડર. આ રોગનો ભોગ બનેલો માણસ ઉત્કૃષ્ટતા પાછળ નથી દોડતો, પણ કોઈ નાની ખામી રહી જવાની કલ્પનાથી ધ્રૂજે છે. તેને લાગે છે કે જે સંપૂર્ણ નથી, તે સાવ કચરો છે.

આ શબ્દ વીસમી સદીના મનોચિકિત્સા સાહિત્યમાંથી આવ્યો છે. સાદો પરફેક્શનિઝમ માણસને મહેનત કરવા પ્રેરે છે, જ્યારે એટેલોફોબિયા માણસને લકવાગ્રસ્ત કરી નાખે છે. આ ડર બહારના ટીકાકારો કરતાં અંદર બેઠેલા અદ્રશ્ય જજ તરફથી વધુ આવે છે. માણસ કોઈ પ્રોજેક્ટ શરૂ જ નથી કરતો, કારણ કે તે મનમાં ધારેલું ૧૦૦ ટકા પરિણામ આપી શકશે કે નહીં તેની ખાતરી નથી હોતી. અધૂરા રહેવા કરતાં અદ્રશ્ય રહેવું તેને વધારે સુરક્ષિત લાગે છે.

આ માનસિકતાનું નુકસાન અસહ્ય છે. દુનિયા પરિણામ પૂછે છે, પણ આ માણસ તૈયારીની ખાણમાં જ પુરાઈ રહે છે. ઓફિસમાં ઈમેઈલ ડ્રાફ્ટ કરીને કલાકો સુધી સેન્ડનું બટન ન દબાવનાર કર્મચારી આ જ રોગનો શિકાર હોય છે. તેને સુધારો નથી જોઈતો, તેને પૂર્ણતાની ખોટી ખાતરી જોઈએ છે. પરિણામે સમય વીતી જાય છે અને તકો હાથમાંથી સરકી જાય છે. અપૂર્ણ કામ પૂરું થઈ શકે છે, પણ ન થયેલું કામ ક્યારેય ઉત્તમ બની શકતું નથી.

ભારતીય ક્રિકેટમાં આ દ્રશ્ય અવારનવાર દેખાય છે. રણજી ટ્રોફીમાં અઢળક રન બનાવતો કોઈ યુવાન બેટ્સમેન અચાનક નેશનલ ટીમની નેટ્સમાં પહોંચે ત્યારે આ ફોબિયાનો શિકાર બને છે. તેને દરેક બોલ પર સચોટ કવર ડ્રાઇવ જ મારવો છે. કોઈ એજ ન લાગવી જોઈએ, કોઈ બીટ ન થવું જોઈએ. આ અતિશય નિર્દોષ રમવાના દબાણમાં તેનો કુદરતી ફ્લો મરી પરવારે છે. ક્રિઝ પર આવતાં જ તેના પગ જકડાઈ જાય છે અને તે ક્લીન બોલ્ડ થાય છે. તે બોલથી નથી હારતો, પોતાના જ અપૂર્ણ હોવાના ડરથી હારે છે.

જે માણસ ભૂલ કરવાનો હક પોતાની જાતને નથી આપતો, જિંદગી તેને ક્યારેય મોટો સ્કોર કરવા દેતી નથી.