ઊલટું આયોજન
મોટા ભાગના લોકો આયોજનની શરૂઆત આજે જ્યાં ઊભા છે ત્યાંથી કરે છે. પહેલું પગલું શું લેવું, પછી શું કરીશું, એના પછી ક્યાં પહોંચીશું. આ સીધું આયોજન કહેવાય. તેમાં રસ્તો લાંબો થાય છે અને અંતિમ મુકામ ધૂંધળો રહે છે. ઊલટું આયોજન આ આખી પ્રક્રિયાના કાન આમળે છે. એ કહે છે: પહેલાં છેલ્લું સ્ટેશન નક્કી કરો. પછી ત્યાંથી પાછા પગલે ચાલો. જો તમારે બાર મહિના પછી સફળતાનો ઝંડો લહેરાવવો હોય, તો અગિયારમા મહિને કામ ક્યાં પહોંચેલું હોવું જોઈએ? દસમા મહિને શું પૂરું થઈ ચૂક્યું હશે? આ રીતે ગણતરી કરતાં કરતાં આજના દિવસ પર આવી પહોંચો.
આ વિચાર સેનાની જૂની રણનીતિઓમાંથી આવ્યો છે અને પ્રોજેક્ટ મેનેજમેન્ટમાં ખૂબ ઘૂંટાયો છે. શિક્ષણ જગતમાં ગ્રાન્ટ વિગિન્સ અને જે મક્ટિગે 'બેકવર્ડ ડિઝાઇન' તરીકે આ વિચાર લાવ્યા હતા કે અભ્યાસક્રમ ભણાવતાં પહેલાં વિદ્યાર્થી છેલ્લે શું શીખીને બહાર નીકળશે એ નક્કી કરો. મિલિટરીમાં હુમલાની તારીખ નક્કી થયા પછી દારૂગોળો, રેશન અને વાહનો ક્યારે પહોંચાડવા એ ઊંધી ગણતરીથી જ નક્કી થાય છે. ભવિષ્યને નિશ્ચિત માનીને વર્તમાન તરફ પાછા આવવું એ જ આ પદ્ધતિનો પાયો છે.
આ શા માટે જરૂરી છે? કારણ કે સીધા આયોજનમાં માણસ પોતાના પૂર્વગ્રહો અને આળસને ખેંચી લાવે છે. 'આપણે ધીમે ધીમે આગળ વધીશું' એ વાક્ય આળસુ મેનેજરોનું સૌથી પ્રિય બહાનું છે. જ્યારે તમે ઊલટી ગણતરી શરૂ કરો છો, ત્યારે કેલેન્ડર તમારી સામે સત્ય બોલે છે. જો દિવાળી પર પ્રોડક્ટ બજારમાં મૂકવી હોય, તો ઓગસ્ટમાં ફેક્ટરીમાં ઉત્પાદન શરૂ થઈ જ જવું જોઈએ. ઊલટું આયોજન તમને ખોટાં આશ્વાસનો આપવા દેતું નથી. એ બિનજરૂરી ઉત્સાહનો છેદ ઉડાડીને વાસ્તવિકતા સામે લાવી દે છે.
ભારતની કોઈ મોટી એફએમસીજી કંપનીનો દાખલો લો. ધારો કે તેમણે આગામી ઉનાળામાં નવું ઠંડું પીણું લોન્ચ કરવું છે. સામાન્ય માર્કેટિંગ મેનેજર જાન્યુઆરીમાં મીટિંગ બોલાવશે અને બ્રેઇનસ્ટોર્મિંગ કરશે. પરિણામ એ આવશે કે બોટલો મે મહિનામાં દુકાનોમાં પહોંચશે, જ્યારે અડધો ઉનાળો પતી ગયો હશે. ચતુર બિઝનેસ લીડર ઊલટી ગણતરી કરશે. પંદર માર્ચે દેશભરના કરિયાણાવાળાના ફ્રિજમાં બોટલ હોવી જોઈએ. એનો અર્થ એ કે ફેબ્રુઆરીમાં ડિસ્ટ્રિબ્યુશન શરૂ થવું જોઈએ. જાન્યુઆરીમાં ટીવી જાહેરાત તૈયાર હોવી જોઈએ. અને નવેમ્બરમાં તો બોટલની ડિઝાઇન ફાઇનલ થઈ જવી જોઈએ. ઊલટી દિશામાં દોરેલો નકશો ક્યારેય ખોટા રસ્તે ભટકાવતો નથી.
જે માણસ મુકામથી શરૂ કરીને પાછો ફરે છે, એને રસ્તામાં ક્યારેય સમયની કમી નથી નડતી.