બાયસ બ્લાઇન્ડ સ્પોટ

બીજાનો પૂર્વગ્રહ આપણને દૂરથી દેખાઈ આવે છે, પોતાનો અરીસામાં પણ દેખાતો નથી. આ માનવીય અહંકારનો સૌથી જૂનો રોગ છે. સામેવાળો માણસ જાતિવાદી છે, સ્વાર્થી છે કે લોભી છે, તેનું પૃથક્કરણ આપણે બે મિનિટમાં કરી નાખીએ છીએ. પણ જ્યારે આપણી પોતાની વાત આવે ત્યારે દલીલ બદલાઈ જાય છે: 'હું તો તટસ્થ છું, હું વાસ્તવિકતા જોઈને નિર્ણય લઉં છું.' મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને 'બાયસ બ્લાઇન્ડ સ્પોટ' કહે છે. ગાડીના કાચમાં જેમ અમુક ખૂણો દેખાતો નથી, તેમ મગજ પોતાની ખામીઓ છુપાવી દે છે.

આ વિચાર પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીની મનોવૈજ્ઞાનિક એમિલી પ્રોનિન અને તેના સાથીઓએ ઈસવીસન ૨૦૦૨ આસપાસ વ્યવસ્થિત રીતે રજૂ કર્યો હતો. એમણે પ્રયોગો કરીને સાબિત કર્યું કે મોટાભાગના શિક્ષિત લોકો પોતાને સરેરાશ કરતાં વધુ નિષ્પક્ષ માને છે. માણસ પોતાની અંદર તપાસ કરે ત્યારે તેને માત્ર પોતાના સારા ઇરાદા દેખાય છે, પરિણામ નહીં. જ્યારે બીજાનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે આપણે તેના ઇરાદા નહીં, ફક્ત બહારનું વર્તન જોઈએ છીએ. આ બેવડા ધોરણમાંથી આ આંધળાશ જન્મે છે.

આ ખામીને કારણે વાટાઘાટો તૂટી જાય છે, સંબંધોમાં તિરાડ પડે છે. ઓફિસમાં બોસ માને છે કે તેનું પ્રમોશન માત્ર યોગ્યતા પર થયું, જ્યારે સાથીદારને ચમચાગીરીના આધારે મળ્યું. માણસ જ્યારે પોતાને પૂર્વગ્રહમુક્ત માનવા લાગે ત્યારે તે વધુ જોખમી બને છે, કારણ કે પછી તે પોતાના ખોટા નિર્ણયોનું પણ પવિત્રતાથી સમર્થન કરવા માંડે છે.

ચાર ગુજરાતી પરિવારો સાથે મળીને ઉત્તરાખંડની ચારધામ યાત્રાએ નીકળે ત્યારે આ રોગ સ્પષ્ટ પકડાય. ટેક્સી ભાડે કરતી વખતે કે યાત્રાધામમાં હોટેલ પસંદ કરતી વખતે બિપિનભાઈ બીજા સભ્યોને વહેમી માને છે: 'આ સુરેશ તો સાવ કંજુસ છે, ભગવાનના ધામમાં પણ સો રૂપિયાની રકઝક કરે છે.' પણ જ્યારે બિપિનભાઈ પોતે ડ્રાઇવર સાથે ચા-નાસ્તાના બિલ માટે અડધો કલાક માથાકૂટ કરે ત્યારે તેમની દલીલ તૈયાર હોય: 'હું કંજુસ નથી, હું તો વ્યવહારુ માણસ છું, કોઈ આપણને છેતરી ન જાય એ જોવું પડે ને!' બીજાની કરકસર એમને લોભ દેખાય છે, પોતાની કરકસર એમને હોશિયારી લાગે છે.

દુનિયામાં સૌથી અઘરું કામ બીજાની આંખનું તણખલું ગણવાનું નથી, પોતાની આંખનો મોટો ભારો સ્વીકારવાનું છે.