મોટા આંકડાની બહેરાશ

માનવ મગજ એક રોટલી, બે ગાય કે દસ રૂપિયા ગણી શકે છે. પણ જ્યારે આંકડાની પાછળ શૂન્યની લાઈન લાગે ત્યારે મગજ શરણાગતિ સ્વીકારી લે છે. લાખો કે કરોડોની સંખ્યા આવે ત્યારે બુદ્ધિ વિચારવાનું બંધ કરી દે છે. આ સ્થિતિને મોટા આંકડાની બહેરાશ કહે છે. સાદી ભાષામાં કહીએ તો, વિરાટ આંકડા સામે સંવેદના બહેરી થઈ જાય છે. એક માણસ મરે તો કરુણા જાગે, પણ હજારો લોકો મરી જાય ત્યારે એ માત્ર સરકારી કાગળ પરનો એક આંકડો બની જાય છે.

આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ ખબર નથી. મનોવિજ્ઞાન અને સંચાર માધ્યમોના અભ્યાસમાં આ વિચાર વર્ષોથી ચર્ચાય છે. માણસ ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન માત્ર નાના સમુહમાં જીવતા શીખ્યો હતો. આપણી આંખ સો માણસની ભીડ જોઈ શકે, પણ એક લાખ માણસોની કલ્પના કરી શકતી નથી. તેથી જ્યારે બજેટ, વસ્તી કે વૈશ્વિક નુકસાનની વાત આવે ત્યારે મોટો આંકડો આપણને સ્પર્શતો નથી. તે માત્ર અવાજ બનીને રહી જાય છે.

આનો સૌથી મોટો ગેરફાયદો એ છે કે લોકો સાચી ગંભીરતા ગુમાવી બેસે છે. રાજકારણીઓ અને કોર્પોરેટ કંપનીઓ આ મનોવૈજ્ઞાનિક ખામીનો બરાબર ફાયદો ઉઠાવે છે. જ્યારે કોઈ નેતા પચાસ હજાર કરોડના પેકેજની જાહેરાત કરે ત્યારે સામાન્ય માણસને એ રકમની કશી ગમ પડતી નથી. તેને બસ એટલું લાગે છે કે બહુ મોટું કંઈક થયું છે. આ જ કારણે મોટા કૌભાંડો લોકોના મગજમાંથી ઝડપથી ભૂંસાઈ જાય છે, જ્યારે પડોશીની બે હજાર રૂપિયાની ચોરી વર્ષો સુધી યાદ રહે છે.

બોલિવૂડ આ ભ્રમનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. શુક્રવારે ફિલ્મ રિલીઝ થાય એટલે અખબારોમાં હેડલાઇન આવે છે કે ફિલ્મે પહેલા જ અઠવાડિયે પાંચસો કરોડ કમાઈ લીધા. બીજી ફિલ્મે દુનિયાભરમાંથી બારસો કરોડ લૂંટી લીધા. દર્શક આ આંકડો વાંચીને અંજાઈ જાય છે, ભલે ફિલ્મ સાવ કચરો હોય. તેને લાગે છે કે આટલા બધા કરોડ છે એટલે ફિલ્મ મહાન જ હોવી જોઈએ. આઠસો કરોડ અને બારસો કરોડ વચ્ચેનો વાસ્તવિક તફાવત સરેરાશ દર્શક માટે શૂન્ય છે. તેના માટે બંને માત્ર અમૂર્ત આંકડા છે, જેનો વાસ્તવિક કળા સાથે કોઈ સંબંધ નથી.

જે આંકડો મગજમાં સમાતો નથી, તે ક્યારેય દિલ સુધી પહોંચતો નથી.