વિરાટ આંકડાઓનો ભ્રમ

આપણું મગજ નાની સંખ્યાઓ માટે બન્યું છે. દસ ગાયો, પચાસ ઝાડ કે સો માણસોની ટોળી આપણે સહેલાઈથી કલ્પી શકીએ. પણ જ્યારે આંકડો અબજ કે ખર્વમાં પહોંચે, ત્યારે માનવબુદ્ધિ હાથ ઊંચા કરી દે છે. વિરાટ આંકડાઓ એટલે એવી સંખ્યાઓ જે ગણિતના ચોપડે લખાય તો ખરી, પણ સામાન્ય સંવેદનામાં સમાતી નથી. એક મિલિયન અને એક બિલિયન વચ્ચેનો તફાવત બોલવામાં સામાન્ય લાગે, પણ સમયના હિસાબે સમજો તો એક મિલિયન સેકન્ડ એટલે આશરે બાર દિવસ થાય અને એક બિલિયન સેકન્ડ એટલે લગભગ બત્રીસ વર્ષ. આપણું મન આટલો મોટો ખાડો માપી શકતું નથી.

આ કોઈ એક લેખકે ઘડેલો નવો ફંડા નથી. ગણિતશાસ્ત્રીઓ અને જ્ઞાનાત્મક વિજ્ઞાનના અભ્યાસુઓ સદીઓથી જાણે છે કે અસાધારણ આંકડાઓ સામે માણસ અંધ બની જાય છે. આપણે આંકડાની પાછળ મીંડાં ઉમેરીએ છીએ, પણ એ વાસ્તવમાં કેટલા મોટા છે તેનું ભાન ગુમાવી બેસીએ છીએ. જ્યારે કોઈ સંખ્યા સીધી રોજિંદી જરૂરિયાતથી પર થઈ જાય, ત્યારે તે માત્ર એક અમૂર્ત અવાજ બનીને રહી જાય છે.

આ અજ્ઞાનતાનો ગેરલાભ દુનિયા હંમેશાં ઉઠાવે છે. બેંગલુરુ કે મુંબઈના કોઈ ચમકતા સ્ટાર્ટઅપની પ્રેઝન્ટેશન સ્ક્રીન જુઓ. સંસ્થાપક દાવા કરશે કે તેમનું બજાર એક લાખ કરોડ રૂપિયાનું છે અને તેઓ માત્ર દસ કરોડ ગ્રાહકો સુધી પહોંચવાના છે. બોર્ડરૂમમાં બેઠેલા રોકાણકારો આ વિરાટ આંકડાઓ જોઈને અંજાઈ જાય છે. કોઈ પૂછતું નથી કે કાગળ પર લખાયેલા આ વિરાટ આંકડાઓ જમીન પર કઈ રીતે કામ કરશે. આંકડો જેટલો મોટો, પડકાર એટલો જ ધૂંધળો.

મોટા આંકડાઓનો ઉપયોગ ઘણીવાર અસલિયત છુપાવવા માટે થાય છે. કંપનીઓ પોતાના નુકસાન કે નફાને એવા જંગી સ્કેલ પર બતાવે છે કે સામાન્ય બુદ્ધિ ચકરાવે ચડી જાય. કરદાતાના અબજો રૂપિયા ખર્ચાઈ જાય ત્યારે નાગરિક શાંત રહે છે, કારણ કે તેને એ રકમની વિશાળતા સમજાતી જ નથી. વિરાટ આંકડાઓની માયાજાળમાં ન ફસાવું હોય તો તેને નાના, માનવીય ટુકડાઓમાં વહેંચીને જોવાની આદત કેળવવી પડે.

જે આંકડો કલ્પનાની બહાર પહોંચી જાય, એ ગણિત મટીને છેતરપિંડી બની જાય છે.