પરપોટા-કેન્દ્રિતતા

માણસ પોતાની આસપાસ એક કાલ્પનિક પરપોટો રચે છે અને પછી આખી દુનિયાને તે પરપોટાના કેન્દ્રમાંથી જ મૂલવે છે. આ માનસિક બંધિયારપણાને 'બબલ-સેન્ટ્રિઝમ' કહી શકાય. અંગ્રેજી બિન-સાહિત્યિક લખાણોમાં આ કોઈ સત્તાવાર મનોવૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત નથી, પણ વિચાર જૂનો અને કડવો છે. આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ ઐતિહાસિક નોંધ મળતી નથી. પરંતુ સમકાલીન ચર્ચાઓમાં તે એક વ્યાપક વાસ્તવિકતા છે. આપણે જે વાતાવરણમાં શ્વાસ લઈએ છીએ, જે ભાષા બોલીએ છીએ અને જે માન્યતાઓ વચ્ચે જીવીએ છીએ, તેને જ સમગ્ર બ્રહ્માંડનું સનાતન સત્ય માની લેવું એ આ જાળ છે.

સમસ્યા એ છે કે પરપોટાની અંદર રહેલા માણસને બહારની હવા અશુદ્ધ લાગે છે. તે પોતાના નાના વર્તુળના નિયમોને કુદરતી કાયદા સમજી બેસે છે. રાજકારણ, વર્ગ અને ધર્મના અખાડામાં આ પૂર્વગ્રહ સૌથી વધુ ફૂલેફાલે છે. માણસ પોતાના જેવા જ ચાર લોકોને મળે છે, પોતાના જેવા જ વિચારો વાંચે છે અને પોતે બનાવેલા કુંડાળાને પૃથ્વીનું કેન્દ્ર માનીને છાતી ફુલાવે છે. જ્યારે આ પરપોટો બહારની ખરબચડી વાસ્તવિકતા સાથે અથડાય છે, ત્યારે માણસ સ્તબ્ધ થઈ જાય છે.

આપણા સમાજમાં લગ્ન અને સગાઈના બજારો આ પરપોટા-કેન્દ્રિતતાના જીવતાજાગતા પ્રદર્શનો છે. ધારો કે અમદાવાદના એક પોશ વિસ્તારમાં રહેતા કાંતિભાઈ પોતાની જ્ઞાતિના ગોળ અને મંડળની બહાર કોઈ જગત સ્વીકારવા તૈયાર નથી. દીકરા માટે કન્યા શોધવાની હોય ત્યારે એમના માપદંડો માત્ર એમના પોતાના પાંચસો પરિવારોના પરપોટા પૂરતા સીમિત હોય છે. બહારની દુનિયા કેટલી બદલાઈ ગઈ છે, લોકો કેવા આધુનિક વિચારો ધરાવે છે તેની કાંતિભાઈને કોઈ પરવા નથી. એમના મતે એમની નાતની ચોપડીમાં લખાયેલા નિયમો જ આખી માનવજાત માટે સર્વોપરી છે. જ્યારે દીકરો પોતાની પસંદગીથી પરજ્ઞાતિમાં લગ્ન કરવાનું નક્કી કરે છે, ત્યારે કાંતિભાઈનો પરપોટો ધડાકાભેર ફૂટી જાય છે.

આ માનસિકતા માણસની દૃષ્ટિ સંકુચિત કરી નાખે છે. તમે સુરક્ષિત છો એનો અર્થ એ નથી કે તમે સાચા છો. પરપોટો પારદર્શક હોય છે, પણ તેની દીવાલો પથ્થર કરતાં પણ વધુ જડ હોય છે. જ્યાં સુધી તમે એ પરપોટામાંથી બહાર ડોકિયું નહીં કરો, ત્યાં સુધી તમે માત્ર તમારા પડઘા સાંભળીને જ રાજી થતા રહેશો.

પોતાના બનાવેલા નાના કૂવાને સમુદ્ર માની લેવો, એ મૂર્ખતા કરતાં વધુ અહંકારની નિશાની છે.