અમલદારશાહી કરકસર

સિસ્ટમ જ્યારે માણસ કરતાં નિયમને અને દર્દી કરતાં બજેટને વધારે વહાલ કરવા લાગે, ત્યારે આ રોગ જન્મે છે. સંસ્થાકીય ભાષામાં આને 'બ્યુરોક્રેટિક પાર્સિમોની' એટલે કે અમલદારશાહી કરકસર કહે છે. ઉપર બેઠેલા બાબુઓ ખર્ચ ઘટાડવા માટે એવા નિયમો બનાવે છે કે નીચે કામ કરતા પ્રોફેશનલના હાથ બંધાઈ જાય. હેતુ પૈસા બચાવવાનો હોય છે, પણ ભોગ સ્વાયત્તતાનો લેવાય છે. નિર્ણય લેવાની આઝાદી છીનવાઈ જાય છે.

આ વિચાર અમેરિકન ચિકિત્સક માર્ક સિગલરે ૧૯૮૫માં 'આર્કાઇવ્ઝ ઓફ ઇન્ટર્નલ મેડિસિન' નામના જર્નલમાં રજૂ કર્યો હતો. એમણે જોયું કે હોસ્પિટલોમાં તબીબી નિર્ણયો ડૉક્ટરના જ્ઞાનને બદલે વીમા કંપનીઓ અને સરકારી ઓડિટરોની ફાઈલો નક્કી કરવા માંડી હતી. પાછળથી સંચાલન ક્ષેત્રના લેખકોએ પણ આ વાત પકડી. સંસ્થા જ્યારે સંસાધનોની તીવ્ર અછત ઊભી કરીને દરેક નાના ખર્ચ પર ચોકીદારી ગોઠવે, ત્યારે પરિણામ સુધરવાને બદલે સડી જાય છે.

આ માનસિકતા સર્જનાત્મકતા અને સંવેદના બંનેનું ગળું ઘોંટી નાખે છે. ઉપરથી ઓર્ડર આવે છે કે પ્રોટોકોલ તોડવો નહીં, એક પણ રૂપિયો વધારે વાપરવો નહીં. પરિણામે, ફ્રન્ટલાઈન વર્કર દર્દી કે ગ્રાહકની વાસ્તવિક જરૂરિયાત ભૂલીને માત્ર કાગળિયાં સાચવવામાં અટવાઈ જાય છે. સત્તાધીશો ટેબલ પર બેસીને ગણતરી માંડે છે, પણ જમીન પર માણસ તડપે છે. કરકસર જ્યારે સિદ્ધાંત બની જાય ત્યારે એ વ્યવસ્થાને લકવાગ્રસ્ત કરી દે છે.

ભારતની કોઈ પણ મોટી સરકારી કે ટ્રસ્ટની હોસ્પિટલનો આઈસીયુ વોર્ડ જુઓ. ડૉક્ટરને ખબર છે કે દર્દીને તાત્કાલિક ચોક્કસ મોંઘા ઈન્જેક્શનની જરૂર છે. પણ સ્ટોક રૂમમાં તાળું છે, કારણ કે સુપરિન્ટેન્ડેન્ટની સહી વગર એ દવા છૂટી ન થઈ શકે. ક્લાર્ક કહેશે કે આ મહિનાનો ક્વોટા પૂરો થઈ ગયો છે, નવું ફોર્મ ભરો. ડૉક્ટર સારવાર કરવાને બદલે પાંચ સહીઓ ઉઘરાવવા દોડે છે. દર્દી દમ તોડી દે છે, પણ સરકારી હિસાબના ચોપડે દસ હજાર રૂપિયાની ‘બચત’ બોલે છે.

નિયમો જ્યારે માણસના જીવ કરતાં વહાલા થઈ જાય, ત્યારે એ વહીવટ નથી રહેતો, કાયદેસરની હત્યા બની જાય છે.