બિઝનેસ થિયેટર

ઓફિસમાં કેટલાક લોકો સતત દોડતા દેખાય છે. હાથમાં લેપટોપ હોય, ચહેરા પર અતિશય ગંભીરતા હોય અને કેલેન્ડર મીટિંગોથી ભરેલું હોય. પણ દિવસના અંતે પૂછો કે પરિણામ શું આવ્યું, તો જવાબ શૂન્ય મળે. આને ‘બિઝનેસ થિયેટર’ કહે છે. કામ કરવાનો દેખાવ કરવો, પણ વાસ્તવમાં કોઈ નક્કર મૂલ્ય ઊભું ન કરવું. એક્સેલ શીટ્સના રંગ બદલવા, લાંબી પ્રેઝન્ટેશનો બનાવવી અને અર્થહીન ચર્ચાઓમાં કલાકો ગાળવા. આ એક પર્ફોર્મન્સ છે, પ્રોડક્ટિવિટી નથી.

આ શબ્દ કોર્પોરેટ જગતની દંભી સંસ્કૃતિમાંથી બહાર આવ્યો છે. તેનો કોઈ એક ચોક્કસ શોધક નથી, પણ આધુનિક મેનેજમેન્ટ લેખનમાં તેનો ઉલ્લેખ વારંવાર થાય છે. જ્યારે સંસ્થાઓ મોટી બને છે, ત્યારે સાચું કામ માપવું મુશ્કેલ બની જાય છે. પરિણામે, મેનેજરો પરિણામને બદલે ‘પ્રવૃત્તિ’ જોવા ટેવાય છે. કર્મચારી પણ સમજી જાય છે કે કંપનીને નફો કરાવવા કરતાં વ્યસ્ત દેખાવું વધારે સલામત છે. આ આળસ નથી, આ સલામતી માટે રમાતું એક વ્યાવસાયિક નાટક છે.

આ નાટક વ્યક્તિ અને સંસ્થા બંનેને અંદરથી ખોખલા કરે છે. માણસ સાંજ પડ્યે થાકીને લોથપોથ થઈ જાય છે, કારણ કે અભિનય કરવો એ સાચા પરિશ્રમ કરતાં વધુ થકવી નાખે છે. સૌથી મોટો ખતરો એ છે કે માણસ પોતે જ પોતાના ભ્રમમાં ફસાઈ જાય છે. તેને લાગે છે કે તે બહુ મહેનતુ છે, જ્યારે વાસ્તવમાં તે માત્ર સમયનો કચરો કરતો હોય છે. પ્રગતિ ક્યારેય થતી નથી, માત્ર ફાઈલો એક ટેબલ પરથી બીજા ટેબલે ફરતી રહે છે.

ગાંધીનગર કે દિલ્હીમાં યુપીએસસી કે જીપીએસસીની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓને જુઓ. રૂમમાં આઠ અલગ અલગ કલરના હાઇલાઇટર, દીવાલ પર ચોંટાડેલા વિશાળ નકશાઓ અને ટેબલ પર થોકબંધ પુસ્તકો. સવારે આઠ વાગ્યે લાઈબ્રેરી પહોંચી જવું અને રોજ બાર કલાક બેસવું. પણ એ બાર કલાકમાંથી દસ કલાક માત્ર નોટ્સને સજાવવામાં કે ‘સ્ટડી પ્લાન’ બનાવવામાં નીકળી જાય. મૂળ વિષય મગજમાં ઉતરતો નથી, પણ તૈયારીનો માહોલ પૂરેપૂરો ઊભો થાય છે. આ સરકારી નોકરીનું થિયેટર છે, જ્યાં વિદ્યાર્થી પુસ્તકો વચ્ચે બેસીને ભણવાનો ઉત્તમ અભિનય કરે છે.

પરસેવો ગમે તેટલો પાડો, જો સ્ટેજ પર માત્ર નાટક જ ચાલતું હોય તો છેલ્લે તાળીઓ પણ બનાવટી જ મળશે.