વ્યસ્તતાનો વિરોધાભાસ

માણસ થાકીને લોથપોથ થઈ જાય છે, છતાં નવરો બેસતાં ડરે છે. આ આધુનિક યુગનો વિચિત્ર રોગ છે. વ્યસ્તતાનો વિરોધાભાસ એટલે એવી માનસિક સ્થિતિ, જ્યાં અતિશય કામ તમને અંદરથી બાળી નાખે છે છતાં તમે કામ વગર રહી શકતા નથી. નવરાશ મળે તો અજંપો થાય. શાંતિ મળે તો ખાલીપો ડંખે. પરિણામે માણસ પોતાને સતત નાની-મોટી હલકી પ્રવૃત્તિઓમાં જોતરી રાખે છે, જેથી પોતાની સાથે એકલા ન રહેવું પડે.

આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ ખબર નથી. સમકાલીન બિઝનેસ અને વર્તનવિજ્ઞાનના લેખકો આ સ્થિતિને ઓળખાવવા માટે આ પદ વાપરે છે. જ્યારે મગજ સતત ભાર હેઠળ હોય ત્યારે તે મોટા નિર્ણયોથી ભાગે છે. માણસ ગંભીર પ્રશ્નો ઉકેલવાને બદલે નાના, બિનજરૂરી ઈમેલના જવાબ આપવામાં કે કાગળો ગોઠવવામાં પોતાની જાતને પરોવી દે છે. આ માત્ર આળસ નથી, આ એક પ્રકારનો માનસિક નશો છે. વ્યસ્ત રહેવાથી પોતાની જાત મહત્ત્વની લાગે છે, ભલે ઉત્પાદકતા શૂન્ય હોય.

આ છટકબારી બહુ મોંઘી પડે છે. તમે ખરેખર શું કરી રહ્યા છો તેનું ભાન ગુમાવી બેસો છો. આળસ અને શાંતિ વચ્ચેનો ભેદ ભૂલાઈ જાય છે. નવરાશ મળતાં જ બેચેની થવા લાગે એટલે આપણે તાત્કાલિક કોઈ નવો કકળાટ શોધી કાઢીએ છીએ. શરીર આરામ માંગે છે, પણ મગજ ઉત્તેજનાનો ગુલામ બની ચૂક્યું હોય છે. પરિણામે માણસ થાકનો કાયમી દર્દી બની જાય છે.

આ દૃશ્ય તમારા ઘરમાં જ જોઈ લો. આખો દિવસ દુકાને કે ઓફિસે મરી ગયા પછી રાત્રે નવ વાગે નરેશભાઈ સોફા પર બેસે છે. આરામ કરવો જોઈએ, પણ ટીવી પર પ્રાઈમ-ટાઇમ ન્યૂઝની ચીસાચીસ શરૂ થાય છે. સાથે હાથમાં સ્માર્ટફોન છે. વોટ્સએપના વીસ ગ્રૂપમાં વગર વિચાર્યે મેસેજ ફોરવર્ડ થાય છે. ફેસબુક અને ટ્વિટર પર નકામી ચર્ચાઓમાં માથું ખંજવાળાય છે. કોઈ પૂછે તો કહેશે કે સમય જ નથી મળતો. હકીકતમાં શાંત બેસવાની બીક લાગે છે. આ ઘોંઘાટ તેમને પોતાની આંતરિક એકલતાથી બચાવે છે.

જે માણસ શાંતિથી બેસી શકતો નથી, તે વ્યસ્ત નથી હોતો; તે માત્ર પોતાની જાતથી ભાગતો ભયભીત કેદી હોય છે.