કેન્સલેશન ઈફેક્ટ

બે બળો જ્યારે સામસામે પૂરી તાકાતથી અથડાય છે, ત્યારે પરિણામ શૂન્ય આવે છે. વિજ્ઞાન અને ઈલેક્ટ્રોનિક્સમાં આ બહુ જૂનો નિયમ છે. એક સિગ્નલ બીજા સિગ્નલને કાપી નાખે છે. ઉત્ક્રાંતિના જીવવિજ્ઞાનમાં પણ આ જ બને છે; પોતાના વંશને બચાવવાની વૃત્તિ અને સંસાધનો માટે આપસની હરીફાઈ એકબીજાની અસર ભૂંસી નાખે છે. આ વિચારને 'કેન્સલેશન ઈફેક્ટ' કહેવાય છે. કોઈ એક લેખકે આ શબ્દ સિક્કો પાડીને બનાવ્યો નથી. પણ આખી આધુનિક વ્યવસ્થા આ જ અંધાધૂંધી પર ચાલે છે. માણસો ખૂબ દોડે છે, પરસેવો પાડે છે, પણ ગાડી એક ઈંચ આગળ વધતી નથી.

આ અસર કાગળ પર દેખાતી નથી, જમીન પર દેખાય છે. કંપનીઓ અને સંસ્થાઓ આનો સૌથી મોટો શિકાર બને છે. મેનેજમેન્ટ એક સાથે બે તદ્દન વિરોધી લક્ષ્યો નક્કી કરે છે. એક તરફ ખર્ચ ઘટાડવાની કડક સૂચના હોય, બીજી તરફ અસાધારણ ગ્રાહક સેવા આપવાનો આદેશ હોય. બંને આદેશ સાચા લાગે છે. પણ વાસ્તવમાં એક પગલું બીજા પગલાને રદ કરી નાખે છે. અંદરથી અવિરત ઘર્ષણ ચાલે છે, બહાર માત્ર સ્થિરતા દેખાય છે.

બેંગલુરુ કે ગુરુગ્રામની કોઈ નવીસવી સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસ જુઓ. સીઈઓ સોમવારે સવારે મીટિંગ બોલાવીને કહેશે કે આપણે ઝડપ વધારવાની છે, ભૂલો થાય તો ભલે થાય, પ્રોડક્ટ બજારમાં વહેલી મૂકો. સાંજ પડતાં કમ્પ્લાયન્સ હેડ બીજી નોટિસ કાઢશે કે કોઈ પણ કોડિંગ પાંચ લેવલના ચેકિંગ વગર લાઈવ ન થવું જોઈએ. બંને પોતપોતાની જગ્યાએ સાચા છે. પણ આખી ટીમ અટવાઈ ગઈ. ગતિ અને સાવચેતીએ એકબીજાની અસર શૂન્ય કરી નાખી. મહિને લાખોનો પગાર લેતા એન્જિનિયરો માત્ર સ્ક્રીન સામે બેસીને એકબીજાની ભૂલો શોધે છે.

આ આખો ખેલ ઊર્જાના વ્યયનો છે. આપણે માનીએ છીએ કે પ્રવૃત્તિ એટલે પ્રગતિ. હકીકતમાં, વિરોધી દિશામાં થતી પ્રવૃત્તિ કેવળ થાક પેદા કરે છે. જો તમારા બે નિર્ણયો એકબીજાનો ગળું દબાવતા હોય, તો તમે વ્યસ્ત જરૂર હશો, પણ સફળ ક્યારેય નહીં થાવ.

જે રથને બે ઘોડા સામસામેની દિશામાં ખેંચતા હોય, એ રથ આગળ નથી જતો; માત્ર તૂટી જાય છે.