મીણબત્તીની સમસ્યા

ટેબલ પર એક મીણબત્તી, માચીસ અને એક નાનું બોક્સ છે જેમાં ટાંકણીઓ ભરેલી છે. ટાસ્ક એટલો જ છે: મીણબત્તીને લાકડાની દીવાલ પર એવી રીતે ચોંટાડો કે તેનું મીણ નીચે ટેબલ પર ન ટપકે. મોટા ભાગના લોકો મીણ ઓગાળીને દીવાલ પર ચોંટાડવા મથે છે, અથવા મીણબત્તીની આરપાર ટાંકણી ભરાવવા જાય છે. બંને રસ્તા નિષ્ફળ જાય છે. સાચો ઉકેલ સાવ સાદો છે: ટાંકણીઓનું બોક્સ ખાલી કરો, બોક્સને ટાંકણી વડે દીવાલ પર જડી દો અને બોક્સની અંદર દીવો કે મીણબત્તી મૂકી દો. મગજ બોક્સને માત્ર વસ્તુઓ ભરવાનું પાત્ર માને છે, એક સ્વતંત્ર પ્લેટફોર્મ તરીકે જોઈ શકતું નથી.

આ પ્રયોગ ૧૯૩૫માં ગેસ્ટાલ્ટ મનોવૈજ્ઞાનિક કાર્લ ડંકરે રજૂ કર્યો હતો. એમણે આ માનસિક જડતાને ‘ફંક્શનલ ફિક્સ્ડનેસ’ નામ આપ્યું. આપણું મન કોઈ સાધનને માત્ર તેના નિર્ધારિત કામ સાથે જ જોડીને જુએ છે. પેન એટલે માત્ર લખવાનું સાધન, ખુરશી એટલે માત્ર બેસવાનું ફર્નિચર. આ આદત રોજિંદા જીવનમાં સમય બચાવે છે, પણ જ્યારે અણધારી મુશ્કેલી આવે ત્યારે તે બુદ્ધિને તાળું મારી દે છે.

આપણે ઉપલબ્ધ સાધન સામગ્રીની ક્ષમતા તેના લેબલ પરથી નક્કી કરીએ છીએ. ઓફિસમાં કોઈ કટોકટી આવે ત્યારે મેનેજર ચોપડીમાં લખેલા નિયમો જ શોધે છે, સામે પડેલી સાદી યુક્તિ દેખાતી નથી. કલ્પનાશક્તિનો અભાવ નથી હોતો, પૂર્વગ્રહની દીવાલ આડી આવી જાય છે.

નવરાત્રિના ઉત્સવમાં સોસાયટીના ગરબા ગ્રાઉન્ડ પર દર વર્ષે આ દ્રશ્ય દેખાય છે. છેલ્લી ઘડીએ મુખ્ય માતાજીના ગરબાની ઊંચી મૂર્તિ આગળ ભારે પવનથી દીવો ઓલવાઈ જાય છે. આયોજકો પ્લાસ્ટિકના મોંઘા પડદા કે કાચની પેટીઓ મંગાવવા દોડાદોડ કરે છે, કાર્યક્રમ અડધો કલાક મોડો પડે છે. કોઈનું ધ્યાન એ તરફ નથી જતું કે બાજુમાં મંચ શણગારવા માટે વધેલા ખાલી પૂંઠાના બોક્સ અને એલ્યુમિનિયમ ફોઇલ પડી છે. બે મિનિટમાં એ બોક્સને કાપીને પવનરોધક કવચ બની શકતું હતું. પણ પૂંઠું એટલે કચરો, એ વિચાર મગજમાંથી હટતો નથી.

સાધન ક્યારેય નાનું કે મોટું નથી હોતું, તમારું મન તેને જે ચોકઠામાં કેદ કરે છે તે મર્યાદા હોય છે.