નિષ્ણાત અવરોધ અસરો

જે નકશો નવા નિશાળિયાને રસ્તો બતાવે છે, એ જ નકશો અનુભવી પ્રવાસીની ગતિ ધીમી પાડી દે છે. શિક્ષણ મનોવિજ્ઞાનમાં આ ઘટનાને એક્સપર્ટાઇઝ-રિવર્સલ ઇફેક્ટ કહે છે. નિયમ સાદો છે: શરૂઆતના તબક્કે માણસને વિગતવાર પગલાં, સલાહ અને માર્ગદર્શનની જરૂર પડે છે. પરંતુ એ જ માણસ જ્યારે એ કામમાં પાવરધો બને, ત્યારે જૂની પદ્ધતિઓ તેના માટે મદદરૂપ રહેવાને બદલે અડચણ બની જાય છે. વધારાની સૂચનાઓ તેના મગજ પર બિનજરૂરી બોજ નાખે છે.

આ વિચાર ઑસ્ટ્રેલિયન મનોવૈજ્ઞાનિક સ્લાવા કાલ્યુગા અને જ્હોન સ્વેલરે કોગ્નિટિવ લોડ થિયરીના સંશોધન દરમિયાન તારવ્યો હતો. તેમણે જોયું કે નબળા વિદ્યાર્થીઓ માટે બનાવેલી ઉકેલેલી દાખલાઓની નોંધો જ્યારે હોશિયાર વિદ્યાર્થીઓને આપવામાં આવી, ત્યારે તેમનું પરિણામ સુધરવાને બદલે બગડ્યું. જેને મૂળિયાં ખબર છે, તેને દર વખતે પાંદડાં ગણાવવાનું કહો તો એ ચીડાય છે. તેની પોતાની માનસિક પદ્ધતિ અને તમારી બાહ્ય સૂચના વચ્ચે ટક્કર થાય છે.

આપણા ઘરો અને ઓફિસોમાં આ અહંકારનો મોટો અડ્ડો છે. મેનેજર કે વડીલ એવું માને છે કે જે રીતે પોતે શીખ્યા હતા, એ જ ક્રમમાં બીજાએ ચાલવું જોઈએ. સ્માર્ટ માણસને જ્યારે તમે દરેક નાની વાતમાં ડગલે ને પગલે સૂચના આપો છો, ત્યારે તેની કુદરતી આવડત કુંઠિત થઈ જાય છે. પરિણામે માણસ કામ શીખવાને બદલે તમારા નિયમો સાથે લડવામાં સમય બગાડે છે.

આ દ્રશ્ય આપણા સંયુક્ત કુટુંબના રસોડામાં દરરોજ ભજવાય છે. નવી આવેલી વહુ પાંચ વર્ષથી દાળ-શાક બનાવવામાં પારંગત થઈ ચૂકી છે. તેમ છતાં સાસુ પાછળ ઊભા રહીને સતત બોલ્યા કરે: "પહેલાં રાઈ ફૂટવા દે, પછી જ હિંગ નાખજે, ગેસ ધીમો કર." આ સલાહ વહુની રસોઈ સુધારતી નથી, બગાડે છે. તેની આંગળીઓની સહજ લય તૂટી જાય છે. જે માર્ગદર્શન શરૂઆતમાં આશીર્વાદ હતું, તે હવે વહુ માટે માત્ર માનસિક ત્રાસ બની ગયું છે.

જેને તરતાં આવડી ગયું હોય તેને લાઈફ-જેકેટ પહેરાવી રાખશો, તો એ તરી નહીં શકે પણ ડૂબી જરૂર જશે.