ચરમ ગુડહાર્ટ નિયમ

ગુડહાર્ટનો મૂળ કાયદો જાણીતો છે: જ્યારે કોઈ માપદંડ પોતે લક્ષ્ય બની જાય, ત્યારે તે સારો માપદંડ રહેતો નથી. ચરમ ગુડહાર્ટ (એક્સ્ટ્રીમલ ગુડહાર્ટ) આ ચેતવણીને એક ડગલું આગળ લઈ જાય છે. જ્યારે તમે કોઈ એક પરિમાણને છેક ટોચ પર લઈ જવા માટે અંધાધૂંધ પ્રયાસ કરો છો, ત્યારે આખી વ્યવસ્થા તૂટી પડે છે. સામાન્ય સંજોગોમાં જે આંકડો સફળતા બતાવતો હતો, તેને ખેંચીને ચરમસીમા પર લઈ જતાં જ તે સંપૂર્ણ વિનાશનું કારણ બને છે.

આ વિચાર આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને આધુનિક ગણિતશાસ્ત્રીય નિર્ણય સિદ્ધાંતમાંથી ઊભરી આવ્યો છે. ખાસ કરીને અલાઈનમેન્ટ સંશોધકોએ નોંધ્યું કે તમે અલ્ગોરિધમને માત્ર એક જ સૂચક સુધારવા માટે છૂટો મૂકી દો, તો તે બાકીની તમામ વ્યવસ્થાને કચડી નાખે છે. મધ્યમ સ્તરે દરેક માપદંડ ઉપયોગી લાગે છે. પરંતુ આત્યંતિક પરિસ્થિતિઓમાં માનવ મૂલ્યો અને ગણતરીના સૂચકાંકો વચ્ચેનો મેળ સાવ વિખેરાઈ જાય છે.

આ માત્ર કમ્પ્યુટરનો પ્રશ્ન નથી, આપણી માનસિકતાનો રોગ છે. વ્યવસ્થાપકો ઘણી વાર એક જ આંકડા પાછળ પાગલ થઈ જાય છે: ખર્ચ ઘટાડવો, હાજરી વધારવી કે દાનનો આંકડો ઊંચો લઈ જવો. આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે માપણી એ વાસ્તવિકતા નથી, માત્ર તેનો છાયો છે. છાયાને ખેંચીને લાંબો કરવા જતાં મૂળ ચીજ કદરૂપી બની જાય છે.

અમદાવાદની એક પોળના નવરાત્રિ મંડળનો દાખલો લો. ટ્રસ્ટીઓએ નક્કી કર્યું કે આ વર્ષે ગરબીની સફળતા માત્ર એક જ બાબત પર મપાશે: રાઉન્ડ પૂરો કરતી વખતે જમા થતી ભેટ અને આરતીનું ફંડ. લક્ષ્ય હતું પાંચ લાખનું. હવે ચરમ ગુડહાર્ટ શરૂ થયો. ભક્તિ, ગાયકી અને પારિવારિક મર્યાદા ગૌણ બની ગયા. માઈક પરથી સતત બોલીઓ બોલાવા લાગી, વગદાર વેપારીઓને આગળ બેસાડાયા અને સાચા ખેલૈયાઓને ખૂણામાં ધકેલી દેવાયા. ફંડ દસ લાખ થયું, પણ મોહલ્લાનો ઉત્સવ હરાજીની પેઢી બનીને મરી ગયો.

જ્યારે કોઈ પૂજા, પ્રથા કે સંસ્થા પોતાના આત્માને ભૂલીને માત્ર એક સ્કોરબોર્ડ ચલાવવા લાગે, ત્યારે પરિણામ આવી વિકૃતિ જ હોય છે. બુદ્ધિ આંકડા મેળવવામાં નથી, ક્યારે થોભવું તે સમજવામાં છે.

મીટરનું કાંટું છેલ્લે સુધી અડાડવાની જીદમાં ઘણીવાર એન્જિન જ બળી જતું હોય છે.