ફ્રોબેલ પદ્ધતિ

બાળકને સીધા ગણિતના સૂત્રો ગોખાવશો તો એ ડરી જશે. પણ એના હાથમાં લાકડાના રંગીન ચોસલા, દડા કે દોરી પકડાવો તો એ આપમેળે ભૂમિતિ અને સંતુલન શીખી જાય છે. જર્મન કેળવણીકાર ફ્રેડરિક ફ્રોબેલે ૧૮૩૦ના દાયકામાં આ ક્રાંતિ કરી હતી. તેમણે વિશ્વને 'કિન્ડરગાર્ટન'નો વિચાર આપ્યો. તેમની પદ્ધતિનો મુખ્ય આધાર અમૂર્ત સિદ્ધાંતો નહીં, પણ હાથવગી નક્કર વસ્તુઓ હતી જેને તેમણે 'ગિફ્ટ્સ' કહ્યા. બાળક જોઈને, અડીને અને જોડીને શીખે છે.

આ માત્ર નર્સરીના ભૂલકાંઓ પૂરતી સીમિત વાત નથી. પુખ્ત માણસની બુદ્ધિ પણ જ્યારે મોટા અમૂર્ત વિચારો સામે અટવાય છે, ત્યારે તેને હાથમાં પકડી શકાય તેવા સાદા ટુકડાઓની જરૂર પડે છે. આધુનિક વ્યવસ્થા તમને મોટા ગંજાવર શબ્દોથી ભ્રમિત કરે છે. ફ્રોબેલ પદ્ધતિ કહે છે કે જટિલ જ્ઞાન મેળવવાનો એકમાત્ર રસ્તો મૂળભૂત ભૌતિક વાસ્તવિકતાને સ્પર્શવાનો છે. પાયાના રમકડાં સાથે રમ્યા વિના ઇમારતો ઊભી નથી થતી.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર નવો સવો આવેલો રોકાણકાર આ ભૂલ રોજ કરે છે. તે સીધો સ્ક્રીન સામે બેસીને ડેરિવેટિવ્ઝ, આલ્ગોરિધમ અને પી/ઈ રેશિયોના ગણિતમાં કૂદી પડે છે. પરિણામ હંમેશાં નુકસાન હોય છે. સ્માર્ટ રોકાણકાર ફ્રોબેલના બાળકની જેમ શરૂઆત કરે છે. તે કંપનીની બેલેન્સશીટના અમૂર્ત આંકડા વાંચવાને બદલે જમીની હકીકત પકડે છે. કરિયાણાની દુકાને જઈને જુએ છે કે ગ્રાહક કયો સાબુ ખરીદે છે. હાઇવે પર ગણે છે કે કઈ કંપનીના ટ્રક વધુ દોડે છે. તે જટિલ ફાઇનાન્સિયલ મોડેલિંગના સ્થાને રોકડના સાદા પ્રવાહને માપે છે.

જ્યાં સુધી તમને મૂળ તત્ત્વ સમજાયું નથી, ત્યાં સુધી તમે સિસ્ટમ પર રાજ ન કરી શકો. સટ્ટોડિયાઓ આભાસી ગ્રાફમાં ખોવાઈ જાય છે, જ્યારે સાચો વેપારી જમીન પર વેચાતી એક-એક થેલી ખાંડના વજનથી બજાર પારખે છે.

જે માણસ રમકડાં જોડી શકતો નથી, એ શેરબજારમાં સામ્રાજ્ય રચવાના સપનાં ન જુએ.