હતાશાની ઉર્જા

ઈનામ મળવાની પૂરી અપેક્ષા હોય અને છેલ્લી ઘડીએ હાથ ખાલી રહે, ત્યારે જીવ બળીને ખાખ થઈ જાય છે. પણ આ બળતરા માત્ર આંસુ નથી લાવતી, તે અંદર એક આક્રમક ઉર્જા ભરે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને હતાશાની ઉર્જા કહેવાય છે. જ્યારે ધાર્યું પરિણામ અચાનક અટકી પડે, ત્યારે માણસ ઢીલો પડવાને બદલે ક્ષણિક ધોરણે બમણા જોરથી હાથપગ પછાડે છે. આ હતાશા વ્યક્તિને બેભાન આક્રમકતા અથવા અતિશય વેગ આપે છે. ઈનામ ન મળવાનો આંચકો ઊર્જાનો નવો વિસ્ફોટ બને છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક અબ્રામ આમસેલે ૧૯૫૦ના દાયકામાં પ્રાણીઓ પરના પ્રયોગો દ્વારા સાબિત કર્યો હતો. ભૂખ્યા ઉંદરને દોડવાના રસ્તે ખોરાક મળતો હતો. એક દિવસ અચાનક એ ખાવાનું હટાવી લેવામાં આવ્યું. ઉંદર હતાશ થઈને બેસી ન રહ્યો; તે બીજા દરવાજા તરફ પહેલાં કરતાં પણ વધુ તેજ ગતિએ દોડ્યો. વૈજ્ઞાનિકોએ જોયું કે અપેક્ષિત વળતર ન મળવું એ એક જાતનું શક્તિશાળી ચાલકબળ બની જાય છે. નિરાશા સીધી જ ઉગ્રતામાં ફેરવાઈ જાય છે.

આ અસર રોજિંદા વ્યવહારમાં બેધારી તલવાર છે. વેપારમાં મોટો સોદો હાથમાંથી સરકી જાય ત્યારે સામાન્ય સેલ્સમેન તૂટી પડે છે, પણ ચતુર વેપારી એ જ ગુસ્સાને આગામી ક્લાયન્ટ તરફ વાળીને સોદો પતાવી દે છે. બીજી તરફ, આ અંધ ઉર્જા જો સંયમ ગુમાવે તો અકસ્માત સર્જે છે. તમે ઓફિસમાં બોસથી અપમાનિત થઈને નીકળો, અને રસ્તા પર બાઇકનું એક્સિલરેટર બમણું ખેંચી નાખો છો. અંદરની હતાશા બહાર વિનાશક ગતિ માગે છે.

ભારતીય ક્રિકેટમાં આ દ્રશ્ય અવારનવાર દેખાય છે. ધારો કે ઝડપી બોલર અમ્પાયર પાસે એલબીડબલ્યુની જોરદાર અપીલ કરે છે. બોલ સીધો સ્ટમ્પ પર વાગતો દેખાતો હતો, છતાં અમ્પાયર નનૈયો ભણે છે. બોલરના ચહેરા પર સ્પષ્ટ નિરાશા અને ક્રોધ તરવરે છે. એ ઢીલો નથી પડતો. એ પાછળ જાય છે, મોટો રન-અપ લે છે અને પછીનો બોલ ૧૫૦ની સ્પીડે બેટ્સમેનના હેલ્મેટને તાકીને ફેંકે છે. કાં તો વિકેટ ઊડી જાય છે, કાં તો નો-બોલ થઈને ચોગ્ગો પડે છે. અસફળતામાંથી જન્મેલી ઉર્જા દિશા વગરની હોય તો સ્વયંઘાતી સાબિત થાય છે.

નિષ્ફળતા જો લોહી ગરમ ન કરે તો એ નિર્જીવ છે, પણ એ ગરમીમાં મગજ ઠંડું ન રહે તો એ મૂર્ખતા છે.