સ્વતંત્રતાનું મોડેલ

વ્યસન કે કોઈ પણ બંધન એ લાચારી નથી, વ્યક્તિગત પસંદગી છે. મેડિકલ સાયન્સ કહે છે કે તમે બીમાર છો, લાચાર છો અને કોઈ અદ્રશ્ય શક્તિના ગુલામ છો. ફ્રીડમ મોડેલ આ આખી દલીલને કચરાપેટીમાં ફેંકી દે છે. આ વિચાર માર્ક શીરેન અને તેમના સાથીઓએ આપ્યો હતો. એમનો તર્ક સ્પષ્ટ છે: માણસ જે કંઈ કરે છે તે એ ક્ષણે પોતાના ફાયદા માટે પસંદ કરે છે. કોઈ પણ આદત તમારા મગજ પર કબજો કરતી નથી, તમે પોતે જ એ વિકલ્પને બીજા વિકલ્પો કરતાં ચડિયાતો માનો છો.

આપણે આપણી નબળાઈઓને બીમારીનું લેબલ લગાવીને જવાબદારીમાંથી છટકી જઈએ છીએ. જ્યારે તમે માની લો છો કે તમે લાચાર છો, ત્યારે તમે લડવાનું જ છોડી દો છો. સ્વતંત્રતાનું મોડેલ સાબિત કરે છે કે વ્યક્તિ પાસે હંમેશાં પસંદગીની સંપૂર્ણ સ્વાયત્તતા હોય છે. તમે કોઈ બાહ્ય દબાણ કે માનસિક કેદમાં નથી. જે ક્ષણે તમને સમજાય કે જૂની આદત તમને કોઈ સાચો આનંદ આપતી નથી, તે જ ક્ષણે તમે તેને કાયમ માટે છોડી શકો છો.

આ મોડેલ શિક્ષણ અને કોચિંગ ક્લાસના અખાડામાં બરાબર લાગુ પડે છે. કોટા કે અમદાવાદમાં બોર્ડની પરીક્ષા આપતો વિદ્યાર્થી સતત ફરિયાદ કરે છે કે તે મોબાઈલ સ્ક્ર્રોલિંગના 'એડિક્શન'નો ભોગ બન્યો છે. મા-બાપ પણ માને છે કે છોકરો સોશિયલ મીડિયાની જાળમાં ફસાઈ ગયો છે. હકીકત સાવ કડવી છે. ફ્રીડમ મોડેલ મુજબ, વિદ્યાર્થી લાચાર નથી. તેને ત્રણ કલાક રસાયણશાસ્ત્રના સમીકરણો ગોખવા કરતાં રીલ્સ જોવામાં વધુ મજા આવે છે. આ રોગ નથી, પ્રાથમિકતાની ગણતરીપૂર્વકની પસંદગી છે.

જ્યાં સુધી વિદ્યાર્થી પોતાની જાતને સ્ક્રીનનો ગુલામ માનશે, ત્યાં સુધી કોઈ કાઉન્સિલર તેને બચાવી શકશે નહીં. જે ક્ષણે તે સ્વીકારશે કે 'આ મારી પસંદગી છે અને હું તેને બદલી શકું છું', તે જ ક્ષણે પુસ્તક આપોઆપ ખુલી જશે. મુક્તિ કોઈ ચમત્કારથી નથી મળતી, પોતાની સ્વાયત્તતાના સ્વીકારમાંથી મળે છે.

લાચારીનો ડોળ કરવો એ આળસનું સૌથી સસ્તું બહાનું છે; તમે કેદી નથી, ખુદ તમારા જ જેલર છો.