સંખ્યા-આધારિત પસંદગી

તમારી ચાલ કેટલી સફળ થશે, તેનો આધાર માત્ર તમારી આવડત પર નથી. આજુબાજુ કેટલા લોકો એ જ ચાલ ચાલી રહ્યા છે, તેના પર છે. જીવવિજ્ઞાનમાં આને ફ્રીક્વન્સી-ડિપેન્ડન્ટ સિલેક્શન કહે છે. કોઈ ખાસ ગુણ કે વર્તન ફાયદાકારક છે કે નુકસાનકારક, તે સમાજમાં તેની સંખ્યા કેટલી છે તેના પર નિર્ભર કરે છે. લઘુમતીમાં હો ત્યારે જે દાવ રાજા જેવો નફો કરાવે, એ જ દાવ જો આખું ગામ રમવા માંડે તો ગળાનો ફાંસો બની જાય.

આ વિચાર ઉત્ક્રાંતિના ગણિતમાંથી આવ્યો છે. વીસમી સદીના પૂર્વાર્ધમાં રોનાલ્ડ ફિશર અને જે.બી.એસ. હાલ્ડેન જેવા જીવવિજ્ઞાનીઓએ આનું ગાણિતિક માળખું બાંધ્યું. પ્રકૃતિમાં ડાબોડી શિકારી માછલી ત્યારે જ ફાવે છે જ્યારે મોટાભાગની માછલીઓ જમણી બાજુથી હુમલાની અપેક્ષા રાખતી હોય. પણ જો ડાબોડી માછલીઓની વસ્તી વધી જાય, તો શિકાર સાવચેત થઈ જાય. અચાનક ડાબોડી હોવાનો ફાયદો શૂન્ય થઈ જાય.

આપણા રોજિંદા જીવનમાં આ સિદ્ધાંત આક્રમક રીતે કામ કરે છે. અસલી મજા 'નેગેટિવ ફ્રીક્વન્સી'માં છે—જ્યાં તમારી વ્યૂહરચના દુર્લભ હોય ત્યાં સુધી જ અસરકારક રહે છે. કોઈ એક હોંશિયાર માણસ નિયમ તોડીને આગળ નીકળી શકે, પણ જો આખી લાઇન નિયમ તોડવા માંડે તો સંપૂર્ણ અંધાધૂંધી સર્જાય છે.

અમદાવાદ કે મુંબઈના પીક-અવર ટ્રાફિકને જુઓ. કોઈ ચતુર ડ્રાઇવર ખાલી દેખાતી રોંગ સાઇડમાં ગાડી ઘુસાડી દે છે. એકાદ માણસ આવું કરે ત્યાં સુધી એ સૌથી વહેલો નીકળી જાય છે. તેનો 'ફિટનેસ સ્કોર' ઊંચો રહે છે. પણ જેવી પાછળની દસ રિક્ષાઓ અને વીસ બાઇકો એ જ રોંગ સાઇડમાં ધસી જાય, કે તરત આખો રસ્તો જામ થઈ જાય છે. જે શોર્ટકટ એક માટે વરદાન હતો, તે ટોળા માટે કાયમી ટ્રાફિક જામ બની ગયો. ચાલાકીનું મૂલ્ય તેની દુર્લભતામાં હતું.

બજાર અને સોસાયટી પણ આવી જ રીતે ચાલે છે. જે રસ્તે ચાલવામાં તમે તમારી જાતને અતિ-બુદ્ધિશાળી માનો છો, એ જ રસ્તો જો આખી દુનિયા પકડી લેશે, તો નફો આપોઆપ બાષ્પીભવન થઈ જશે. અનુકૂલન એ સતત બદલાતી સંખ્યાની રમત છે.

દુનિયામાં ચાલાકી ત્યાં સુધી જ કિંમતી છે, જ્યાં સુધી બાકીના લોકો નિયમ પાળવાની મૂર્ખામી કરી રહ્યા હોય.