કાર્યાત્મક જડતા

તમારા હાથમાં હથોડી હોય ત્યારે મગજ ફક્ત ખીલી શોધે છે. કાગળ ઉડી રહ્યો હોય તો એ હથોડીને પેપરવેઇટ તરીકે વાપરવાનો વિચાર સહેલાઈથી આવતો નથી. માણસ કોઈ પણ સાધનને તેના પર ચોંટેલા જૂના લેબલ સિવાય જોઈ શકતો નથી. આ માનસિક અવરોધ એટલે કાર્યાત્મક જડતા. મગજ એક વસ્તુનો એક જ ઉપયોગ ગોખીને બેસી જાય છે. જ્યારે સંકટ આવે ત્યારે સાધનો હાજર હોવા છતાં માણસ લાચાર બનીને ઊભો રહે છે, કારણ કે તેની કલ્પનાશક્તિ સાધનનું નામ વાંચીને જ અટકી ગઈ હોય છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાની કાર્લ ડંકરે ૧૯૪૫માં રજૂ કર્યો હતો. એમણે એક પ્રયોગ કરેલો: ટેબલ પર મીણબત્તી, ટાંકણીઓ અને દીવાસળીનું ખોખું મૂક્યું. ટાંકણીઓ ખોખાની અંદર ભરેલી હતી. લોકોને કહ્યું કે મીણબત્તીને દીવાલ પર એવી રીતે ચોંટાડો કે મીણ નીચે ન પડે. મોટાભાગના લોકો ખોખાને ખાલી કરીને તેને દીવાલ પર ટાંકણીથી ટેકવી ન શક્યા. તેમના માટે ખોખું માત્ર ટાંકણીઓ રાખવાનું પાત્ર હતું, દીવો ટેકવવાનું પ્લેટફોર્મ નહીં. પાંચ વર્ષના બાળકમાં આ જડતા હોતી નથી. સાત વર્ષ પછી શિક્ષણ અને સમાજ આપણા મગજમાં ઉપયોગિતાના ચોકઠાં જડી દે છે.

આ પૂર્વગ્રહ વ્યવહારમાં ભારે નુકસાન કરાવે છે. જ્યારે આપણી પાસે ચોક્કસ સાધન ન હોય ત્યારે આપણે કામ અટકાવી દઈએ છીએ. બુદ્ધિશાળી માણસ ઉપાય શોધે છે, જડ માણસ બજારમાંથી નવું સાધન ખરીદવાની રાહ જુએ છે. કોઈપણ વસ્તુનો મૂળભૂત આકાર, વજન અને પદાર્થ શું છે તે જોવાની આદત છૂટી જાય ત્યારે નવીનતા મરી પરવારે છે. જે માનસિકતા ખુરશીને માત્ર બેસવા માટે જુએ છે, તે પંખો લૂછવા માટે ક્યારેય તેના પર ચડી શકતી નથી.

કાલુપુર બજારની જૂની કાપડની પેઢીમાં આ દૃશ્ય રોજ જોવા મળે. શેઠનો ગલ્લો જૂનો થઈ ગયો હોય અને ચોપડા ગોઠવવા જગ્યા ન બચતી હોય ત્યારે મુનિમજી નવા લાકડાના કબાટની માગણી કરે. દુકાનમાં પાછળ લાકડાના મજબૂત પેકિંગ બોક્સનો ઢગલો પડ્યો હોય. એ બોક્સને ઊંધા મૂકીને તરત રેક બનાવી શકાય, પણ શેઠ અને મુનિમ બંને તેને માત્ર ‘કચરો’ સમજે છે. પેકિંગ એટલે ફેંકવાની ચીજ, એ ફર્નિચર કેવી રીતે બને? જ્યાં સુધી લાકડાનો વધારાનો ખર્ચ ન થાય ત્યાં સુધી પેઢીમાં કોઈને આ રસ્તો સૂઝતો નથી.

સાધન ક્યારેય મર્યાદિત નથી હોતું, તમારું મગજ તેના પર ચોંટાડેલું નામ વાંચીને આંધળું થઈ જાય છે.