કાર્યસાધક આત્મછળ

માણસ પોતાની જાત સાથે જૂઠું બોલે છે. આ કોઈ નવો ખુલાસો નથી. પણ દરેક જૂઠ નુકસાનકારક નથી હોતું. ઉત્ક્રાંતિ વિજ્ઞાન અને મનોવિજ્ઞાનમાં એક વિચિત્ર વિચાર છે: માણસ ક્યારેક ટકી રહેવા માટે જાણીજોઈને સત્યથી મોં ફેરવી લે છે. અપ્રિય હકીકતોને નકારી કાઢવી કે તેનું મનગમતું અર્થઘટન કરવું એ હંમેશાં મૂર્ખામી નથી હોતી, ક્યારેક એ બચાવની ઢાલ હોય છે. જો વાસ્તવિકતા રોજ સવારે આંખોમાં આંસુ લાવી દેતી હોય, તો થોડો ભ્રમ માણસને જીવતો રાખે છે. આ છે કાર્યસાધક આત્મછળ.

આ શબ્દાવલિ સમકાલીન માનસશાસ્ત્ર અને વર્તણૂક વિજ્ઞાનમાંથી આવે છે. તેનો ચોક્કસ જનક કોણ છે તે કાગળ પર નોંધાયેલું નથી, પણ એનો તર્ક સ્પષ્ટ છે. જો તમે ક્રૂર વાસ્તવિકતા સ્વીકારી લો કે તમારી પાસે કોઈ ખાસ સત્તા નથી અને દુનિયા તમારા કહ્યામાં નથી, તો હતાશા ઘેરી વળે. એના કરતાં ઊંધું માની લેવું સારું. પોતાનું મનોબળ ટકાવી રાખવા માટે માણસનું મગજ અસગવડભર્યા સત્ય સાથે છેડછાડ કરે છે. આ એક અનુકૂલન છે, જેથી રોજિંદી લડાઈ લડવાનો ઉત્સાહ મરી ન જાય.

આ આત્મછળ સોશિયલ મીડિયા અને વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટીમાં સૌથી વિકરાળ રૂપ ધારણ કરે છે. ધારો કે આપણા એક કાકા છે. બેકારી, મોંઘવારી કે હોસ્પિટલોની અવ્યવસ્થા તેમના પોતાના ઘરના બારણે આવીને ઊભી છે. પણ તેઓ ટીવી પર આવતી ઝેરી ચર્ચાઓ અને ફોરવર્ડ મેસેજમાં ગળાડૂબ છે. તેઓ એવો ભ્રમ પાળી લે છે કે આ બધું તો એક ભવ્ય ઐતિહાસિક ષડયંત્રનો ભાગ છે અને તેઓ કોઈ મહાન ધર્મયુદ્ધના સાક્ષી છે. સાચી સમસ્યાઓ સ્વીકારવી એટલે પોતાની લાચારી કબૂલવી. એના કરતાં મોબાઇલમાં આવતી અર્ધસત્ય વાતો માનીને રાષ્ટ્રરક્ષક હોવાનો ગર્વ અનુભવવો સહેલો છે. જૂઠ તેમને માનસિક રાહત આપે છે.

સમસ્યા ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે આ છળ દવા મટીને ખોરાક બની જાય. વ્યક્તિ પોતાની નાની નિષ્ફળતાઓને છુપાવવા માટે મોટું સામાજિક કવચ ઓઢી લે છે. પરિવારે વાસ્તવિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવાનો હોય છે, પણ મોભી મોબાઇલમાં મસ્ત રહીને પોતાની કાલ્પનિક મહાનતા જાળવી રાખે છે. આ ભ્રમ ટૂંકા ગાળા માટે હિંમત આપે છે, પણ લાંબા ગાળે આંધળા કરી મૂકે છે. સત્ય સામે આંખ મીંચી લેવાથી ખાડો અદૃશ્ય થતો નથી.

પોતાની જાતને છેતરવી એ જીવવા માટેનું પેઇનકિલર હોઈ શકે, પણ એ કોઈ દિવસ રોગનો ઈલાજ નથી બની શકતું.