અનુભવનું અનામત ભંડોળ

બેંકમાં જમા થયેલી રકમ સંકટ સમયે કામ આવે છે. મગજમાં જમા થયેલા અનુભવોનું પણ બરાબર આવું જ છે. અંગ્રેજીમાં આને 'ફંડ ઓફ એક્સપિરિયન્સ' કહે છે. આ કોઈ ભારેખમ વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત નથી, પણ રોજિંદી જિંદગીની નક્કર વાસ્તવિકતા છે. વર્ષોની ભૂલો, નિષ્ફળતાઓ, આંચકાઓ અને રોજિંદા સંઘર્ષમાંથી જે કડવો-મીઠો અર્ક બચે છે, તેનું આ એક અંગત ભંડોળ છે. જ્યારે જીવનમાં અણધારી આફત આવે ત્યારે માણસ કોઈ ચોપડી ખોલવા નથી બેસતો, એ આ અનામત ભંડોળમાંથી જ તાત્કાલિક ઉકેલ ઉપાડે છે.

આ વાક્યપ્રયોગ કોઈ એક ચોક્કસ ચિંતકે પોતાના નામે પેટન્ટ કરાવ્યો નથી. શિક્ષણ અને મનોવિજ્ઞાનના સાહિત્યમાં આ વિચાર દાયકાઓથી ફરતો રહ્યો છે. પુસ્તકીય જ્ઞાન અને જીવેલા અનુભવ વચ્ચે જે મોટો ભેદ છે, તે આ શબ્દ બતાવે છે. માહિતી સસ્તી છે, ગૂગલ પર મફત મળે છે. અનુભવ મોંઘો છે, એ પોતાના હાડકાં ગાળીને કમાવો પડે છે. જેની પાસે આ મૂડી મોટી છે, તે સંકટમાં ગભરાઈને હાથપગ નથી ઢીલા કરી દેતો.

આ ખ્યાલ આપણને શીખવે છે કે કોઈપણ સંસ્થા કે ઘરમાં સૌથી મોંઘી મિલકત એ વૃદ્ધો કે સિનિયરો પાસે રહેલું આ ભંડાર છે. નવી પેઢી પાસે ગતિ હોઈ શકે, પણ જૂની પેઢી પાસે દિશા હોય છે. જ્યારે તમે કોઈ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાંથી હેમખેમ બહાર નીકળો છો, ત્યારે તમારી બેંક બેલેન્સ વધતી નથી, પણ આ આંતરિક ભંડોળ ચોક્કસ વધે છે. નિર્ણય લેવાની આ જ સૌથી મોટી તાકાત છે.

આપણા ઘરસંસારમાં આ વાત સાવ ઉઘાડી દેખાય છે. નવી વહુ ઘરમાં આવે ત્યારે શરૂઆતના મહિનાઓમાં રસોડાથી લઈને સંબંધો સાચવવામાં અટવાઈ જાય છે. નાની બાબતમાં રડી પડે કે તણાવમાં આવી જાય. સામે પક્ષે સાસુ કે ઘરમાં મોટી ઉંમરની સ્ત્રી સ્થિર બેઠી હોય છે. એમણે ત્રીસ વર્ષ સુધી માંદગીઓ, આર્થિક ખેંચતાણ અને સગાંવહાલાંના મહેણાં-ટોણાં વેઠ્યા છે. એમના અનુભવનું ભંડોળ ભરેલું છે. એમને ખબર છે કે કયો ઝઘડો બે દિવસમાં શાંત પડી જશે અને કઈ વાતને તરત પતાવવી પડશે.

ચોપડીઓ તમને તરીકા શીખવી શકે, પણ ડૂબતા બચાવે તો માત્ર વર્ષોથી વલોવાયેલો અનુભવ જ.