મૂળભૂત વૈચારિક ધરી

કોઈપણ મોટો સમૂહ માત્ર પગાર કે શિસ્તના ડંડાથી લાંબો સમય ટકી શકતો નથી. ભીડને એક તાંતણે બાંધવા માટે એક આંતરિક ધરી જોઈએ. આ ધરી એટલે પૈસા કે હોદ્દાથી પર એવી એક કટ્ટર વૈચારિક શ્રદ્ધા, જે વ્યક્તિને પોતાના અંગત સ્વાર્થ કરતાં પણ મોટા હેતુ માટે લડવા તૈયાર કરે. જ્યારે સૈનિક કે કાર્યકર આ ધરી સાથે જોડાય છે, ત્યારે તે ભાડૂતી મટીને મિશનરી બની જાય છે.

આ વિચાર લિયોન ટ્રોટસ્કીએ ૧૯૧૮માં લાલ સેના (રેડ આર્મી)ના નિર્માણ વખતે આપ્યો હતો. એમણે એક ભાષણમાં આ શબ્દપ્રયોગ વાપરેલો, જે પાછળથી એમની મિલિટરી લખાણોની શ્રેણી 'હાઉ ધ રિવોલ્યુશન આર્મ્ડ'માં સામેલ થયો. રશિયન ક્રાંતિ પછી સૈનિકોને માત્ર બંદૂક ચલાવતાં શીખવવું પૂરતું નહોતું. એમને એવો નૈતિક અને વૈચારિક સંકલ્પ આપવો જરૂરી હતો કે તેઓ પ્રતિક્રાંતિકારીઓ સામે લોહી વહાવવા અડગ રહે. એ સંકલ્પ જ એમની આંતરિક કરોડરજ્જુ બન્યો.

કોઈપણ સંસ્થા કે આંદોલન જ્યારે પતનના આરે પહોંચે છે, ત્યારે સામાન્ય રીતે એની રણનીતિ નથી બદલાતી, એની આ આંતરિક ધરી તૂટી ગઈ હોય છે. જો મૂળ સિદ્ધાંત જ ગાયબ થઈ જાય, તો સૌથી મોટું નેટવર્ક પણ પત્તાના મહેલની જેમ ઢળી પડે. લોકો ત્યારે જ ત્યાગ કરે છે જ્યારે તેમને લાગે કે તેઓ માત્ર એક નોકરી નથી કરી રહ્યા, પણ કોઈ ઐતિહાસિક સચ્ચાઈનો હિસ્સો છે.

ભારતીય રાજકારણમાં આ બાબત સ્પષ્ટ દેખાય છે. ચૂંટણીઓમાં કેટલીક પાર્ટીઓ અઢળક પૈસા, સોશિયલ મીડિયા એજન્સીઓ અને ભાડે લીધેલા નેતાઓ છતાં બૂથ સ્તરે હારી જાય છે. બીજી તરફ, અમુક સંગઠનો પાસે કાળઝાળ ગરમીમાં પણ પત્રિકાઓ વહેંચતા કાર્યકરો હોય છે, જેમને કોઈ પગાર મળતો નથી. એ કાર્યકર કોઈ ચોક્કસ રાષ્ટ્રવાદ કે સામાજિક ન્યાયની મૂળભૂત ધરી સાથે બંધાયેલો છે. તેને ટિકિટ ન મળે તો પણ તે ઝંડો પકડીને ઊભો રહે છે, કારણ કે તેની વફાદારી વ્યક્તિને નહીં, વિચારને છે.

પૈસાથી માણસો ખરીદી શકાય છે, પણ એમનું કલેજું ખરીદવા માટે એક વૈચારિક ધરી જ જોઈએ.