અણિયાળો અણગમતો સવાલ

કોઈ ચોક્કસ પુસ્તક કે સિદ્ધાંતમાં આ સંજ્ઞા સત્તાવાર રીતે નોંધાયેલી નથી. સમકાલીન ચર્ચાઓ અને ઇન્ટરનેટની બોલચાલમાં આ શબ્દ એક એવા અણિયાળા, કઢંગા સવાલ માટે વપરાય છે જે પૂછાય ત્યારે આખી સભામાં સોપો પડી જાય. એવો પ્રશ્ન, જેનો સાચો જવાબ આપવા જાઓ તો તમારી સ્થિતિ કફોડી થઈ જાય અને જુઠ્ઠું બોલો તો તરત પકડાઈ જાઓ. આ પ્રશ્ન સામેવાળાના અહંકાર, પાખંડ કે અનિવાર્ય વાસ્તવિકતા પર સીધો હથોડો મારે છે. ચર્ચાની બધી સુગરકોટિંગ એક ઝાટકે ઊતરી જાય છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાન કે તત્ત્વચિંતનમાં નવો નથી. સોક્રેટીસ પણ આવા જ ડંખીલા સવાલો પૂછીને વિદ્વાનોની પોલ ખોલતો હતો. મોર્ડન મેનેજમેન્ટ કે પોપ-કલ્ચરમાં એને આક્રમક રીતે મૂકવામાં આવ્યો છે. જે સવાલ પૂછવાનું બધા ટાળતા હોય, કારણ કે એ પૂછવાથી આખી બનાવટી શાંતિ તૂટી પડે, તે જ આ સવાલ છે. એ સવાલ પૂછાય એટલે સામેવાળા પાસે બચવાનો કોઈ રસ્તો રહેતો નથી. નફરત સવાલ પૂછનાર તરફ વળે છે, પણ વાસ્તવિકતા તો સવાલ પોતે જ હોય છે.

આપણે સંબંધો અને સંસ્થાઓને સાચવવા માટે અર્ધસત્યોનો કિલ્લો બનાવીએ છીએ. બધાને ખબર હોય છે કે અંદર કશુંક સડી રહ્યું છે, પણ કોઈ મોટેથી બોલતું નથી. આવા સમયે અણિયાળો સવાલ બધી પોલંપોલ ઉઘાડી પાડી દે છે. એ કોઈ વિવેકી સંવાદ નથી હોતો, એ તો એક સીધો આંચકો હોય છે. કંપનીનું પ્રેઝન્ટેશન હોય કે કુટુંબની મિટિંગ, આ એક સવાલ આખી રમતનું પરિણામ પલટી નાખે છે.

ન્યૂ જર્સી કે લંડનમાં વર્ષોથી સેટલ થયેલા એનઆરઆઈ કાકાના ડ્રોઈંગરૂમની કલ્પના કરો. દેશની પ્રગતિ, ભારતીય સંસ્કૃતિ અને માતૃભૂમિના પ્રેમ પર કલાકો સુધી પ્રવચન ચાલે છે. ભારત કેટલું મહાન થઈ ગયું છે તેના દાખલા અપાય છે. અચાનક સોફાના ખૂણે બેઠેલો કોઈ નવયુવાન પૂછી બેસે: "કાકા, જો દેશ આટલો જ મહાન છે તો તમે ગ્રીન કાર્ડ સરેન્ડર કરીને પાછા અમદાવાદ ક્યારે શિફ્ટ થાવ છો?" એક જ સેકન્ડમાં આખો ઓરડો શાંત થઈ જાય છે. કાકા પાસે દેશપ્રેમ છે, પણ જવાબ નથી.

જે સવાલ પૂછતાં જ આખો ઓરડો થીજી જાય, સમજી લેવું કે સત્ય બરાબર મર્મસ્થાને વાગ્યું છે.