જી.આઈ. જો ભ્રમણા

જાણવું એ જીતવું નથી. મોટા ભાગના શિક્ષિત લોકો માને છે કે જો તેમને કોઈ ભૂલ કે પૂર્વગ્રહ વિશે ખબર પડી જાય, તો તેઓ આપોઆપ તેનાથી બચી જશે. આ ઘમંડ છે. મગજ માત્ર માહિતી જાણી લેવાથી પોતાના જૂના રસ્તા બદલતું નથી. જ્ઞાન હોવું અને આચરણ બદલવું એ બે આખી અલગ દુનિયા છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિકો તામાર જેન્ડલર અને લોરી સેન્ટોસે આપ્યો. અમેરિકન કાર્ટૂન 'જી.આઈ. જો'ના અંતમાં એક સૂત્ર આવતું: 'જાણવું એ અડધી લડાઈ જીતવા બરાબર છે.' સેન્ટોસે સાબિત કર્યું કે આ વાત તદ્દન ખોટી છે. કોઈ ઓપ્ટિકલ ઈલ્યુઝન વિશે તમે બધું જાણી લો, તોય તમારી આંખો છેતરાવાનું બંધ કરતી નથી. મગજનું વાયરિંગ પુસ્તકીય સમજણથી રાતોરાત ફરી ગોઠવાતું નથી.

આ ભ્રમણા આપણને નિષ્ક્રિય બનાવે છે. આપણે સેલ્ફ-હેલ્પ પુસ્તકો વાંચીએ છીએ અને ધારી લઈએ છીએ કે બદલાવ આવી ગયો. આપણે જાણીએ છીએ કે મોડી રાત સુધી મોબાઈલ સ્ક્રીન જોવી નુકસાનકારક છે, ખાંડ શરીર બગાડે છે અને ક્રોધ સંબંધો તોડે છે. બધી ખબર છે, છતાં આપણે એ જ કરીએ છીએ. ટેવ બદલવા માટે જ્ઞાન નહીં, વાતાવરણ અને રોજિંદી સિસ્ટમ બદલવી પડે.

સુરતના કાપડ બજારના એક વેપારીનું ઉદાહરણ લો. તેઓ જાણે છે કે સગાં-સંબંધીઓને વગર લખાણે લાખો રૂપિયાનો માલ ઉધાર આપવો ધંધાકીય આત્મહત્યા સમાન છે. શેરબજારના ઘટાડા વખતે ગભરાઈને માલ વેચી ન દેવો જોઈએ તે પણ તેઓ જાણે છે. પણ જ્યારે નુકસાનની ઘડી આવે ત્યારે ડર તેમના જ્ઞાનને ગળી જાય છે. દુકાનની ગાદી પર બેસીને ફરી એ જ ભૂલ દોહરાવે છે. માહિતી મગજમાં પડી રહે છે અને લાગણીઓ નિર્ણયો લઈ લે છે.

માહિતી માત્ર નકશો છે, રસ્તા પર ચાલવાની મહેનત નકશો વાંચવાથી ઘટતી નથી.