ભ્રામક સત્યની અસર

કોઈ અફવાને સો વાર સાંભળો એટલે મગજ તેને સ્વીકારી લે છે. આપણું ભેજું સત્ય શોધવામાં આળસુ છે. જે વાત વારંવાર કાન પર અથડાય, તે મગજને પરિચિત લાગે છે. પરિચિત લાગે એટલે તે આપોઆપ સાચી ભાસવા માંડે છે. આ માનસિક ખામીનું નામ છે ઈલ્યુઝરી ટ્રુથ ઈફેક્ટ. જૂઠ ગમે તેટલું મોટું હોય, જો એ પૂરતી વાર બોલાય તો પ્રમાણપત્ર બની જાય છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનની પ્રયોગશાળામાંથી આવ્યો છે. ઈસવીસન ૧૯૭૭માં લિન હેશર, ડેવિડ ગોલ્ડસ્ટીન અને થોમસ ટોપિનો નામના સંશોધકોએ આ ઘટના નોંધી હતી. એમણે પ્રયોગમાં સાબિત કર્યું કે માણસને કોઈ અજાણ્યો કે અર્ધસત્ય દાવો વારંવાર સંભળાવવામાં આવે, તો તે તર્ક ચલાવવાનું બંધ કરી દે છે. મગજ 'આ સાચું છે કે ખોટું?' તપાસવાને બદલે 'આ મેં ક્યાંક સાંભળ્યું છે' એ લાગણીને જ અંતિમ સત્ય માની લે છે.

આ અસર માણસને વિચારતો બંધ કરી દે છે. જાહેરાત કંપનીઓ, રાજકારણીઓ અને વોટ્સએપ યુનિવર્સિટી આ જ હથિયારથી તમારો અભિપ્રાય ખરીદે છે. સાચું જાણવા માટે પુરાવા તપાસવા પડે, જ્યારે પરિચિતતા મફતમાં મળે છે. તર્ક મહેનત માગે છે, પુનરાવર્તન મગજને આરામ આપે છે. પરિણામે ખોટો દાવો માત્ર રિપીટ થવાથી બ્રહ્મવાક્ય બની જાય છે.

આપણા આરોગ્યમાં આ ભ્રમ રોજેરોજ જીવલેણ બને છે. અમદાવાદના કોઈ ક્લિનિકમાં બેઠેલા એમ.ડી. ફિઝિશિયન સામે દિનેશભાઈ દલીલ કરે છે કે દૂધ સાથે ડુંગળી ખાવાથી રક્તપિત્ત થાય. ડૉક્ટર માથું કૂટે છે. એમણે આઠ વર્ષ મેડિકલ સાયન્સ ભણ્યું છે, પણ દિનેશભાઈ હઠ નથી છોડતા. કેમ? કારણ કે દિનેશભાઈએ આ વાત બાળપણથી ઘરમાં, પડોશમાં અને સમાજના વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં પચાસ વાર વાંચી છે. વિજ્ઞાનનો પુરાવો સામે હારે છે, કારણ કે વર્ષોનું પુનરાવર્તન વિજ્ઞાન કરતાં વધુ વજનદાર લાગે છે.

જે વાત આખા ગામના મોઢે હોય, તે સાચી જ હોય એ જરૂરી નથી; કદાચ એ માત્ર સૌથી જૂની અફવા હોય.