નોબેલ વિજેતા ઉત્પાદકતા સંકટ

શિખર પર પહોંચ્યા પછી માણસ નીચે જ કેમ ગબડે છે? એક રસપ્રદ વાસ્તવિકતા છે. વિજ્ઞાન જગતનો સૌથી મોટો પુરસ્કાર નોબેલ પ્રાઈઝ છે. જે વૈજ્ઞાનિકને આ સન્માન મળે છે, તેના જીવનમાં અચાનક મોટો ભૂકંપ આવે છે. નોબેલ મળતા પહેલા જે માણસ અઠવાડિયાના સાતેય દિવસ લેબોરેટરીમાં માથું ખૂંપાવીને બેસતો હતો, તે એવોર્ડ મળ્યા પછી અચાનક ગુમ થઈ જાય છે. તેના નવા સંશોધન પેપરોની સંખ્યા ઘટી જાય છે. તેની ઉત્પાદકતા તળિયે બેસી જાય છે. આ કોઈ સત્તાવાર મનોવૈજ્ઞાનિક મોડેલ નથી, પણ સમાજશાસ્ત્રીઓ અને અર્થશાસ્ત્રીઓનું વર્ષો જૂનું સાચું અવલોકન છે.

આ પતનની પાછળ બે કારણો કામ કરે છે. પહેલું, સફળતા પછી આવતી સામાજિક જવાબદારીઓ. સન્માન મળ્યા પછી ભાષણો આપવાના થાય, ટીવી ઇન્ટરવ્યુ લાઇન લગાવે અને દુનિયાભરની પરિષદોમાં રિબન કાપવા જવું પડે. મૂળ કામ માટે સમય જ બચતો નથી. બીજું કારણ વધુ ખતરનાક છે: અહંકાર અને સંતોષ. જે ક્ષણે તમને લાગે કે તમે શિખર સર કરી લીધું છે, તે જ ક્ષણે ભૂખ મરી જાય છે. સુરક્ષા માણસની રચનાત્મકતાને મારી નાખે છે.

આ રોગ માત્ર વૈજ્ઞાનિકો પૂરતો સીમિત નથી. આપણી આસપાસ પણ આવું જ બને છે. કોઈ સ્થાનિક નવરાત્રિ મંડળ કે મંદિર-ટ્રસ્ટનું ઉદાહરણ લો. જ્યાં સુધી ગરબી નાની હતી, ત્યારે કિરીટભાઈ અને તેમના યુવાનોનો સંઘ જીવ રેડીને કામ કરતો હતો. ડેકોરેશનથી લઈને વ્યવસ્થા સુધી બધું અદ્ભુત ચાલતું. એક વર્ષે આયોજન માટે તેમને શહેરમાં ‘શ્રેષ્ઠ મંડળ’નો મોટો એવોર્ડ મળ્યો. બસ, પતી ગયું. બીજા વર્ષે કિરીટભાઈ પાટલે બેસી ગયા. તેઓ મહેમાનોનું સ્વાગત કરવામાં અને ફોટા પડાવવામાં વ્યસ્ત થઈ ગયા. ગ્રાઉન્ડ પર ધૂળ ઊડતી હતી અને વ્યવસ્થા ખોરવાઈ ગઈ. ભૂતકાળની સિદ્ધિનો ભાર ભવિષ્યના કામને કચડી નાખે છે.

સફળતા મેળવવી અઘરી છે, પણ સફળતાને પચાવીને શાંતિથી કામ ચાલુ રાખવું એના કરતાં દસ ગણું કપરું છે. ટ્રોફી શોકેસમાં રાખવા માટે સારી છે, પણ જો એ તમારા મગજમાં ઘૂસી જાય, તો તમારા હાથ કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે.

જે દિવસે તમે વિજેતા તરીકે સન્માન સ્વીકારો છો, બરાબર તે જ દિવસે તમારી નિવૃત્તિ શરૂ થઈ જાય છે.