ઑથેલો ભૂલ

કોઈ માણસ ધ્રૂજે એટલે એ ગુનેગાર જ હોય એવું માનવું એ બુદ્ધિનું દેવાળું છે. માનસશાસ્ત્રમાં આ ગફલતને ‘ઑથેલો એરર’ કહે છે. જ્યારે કોઈ શંકાશીલ તપાસ કરનાર વ્યક્તિ સામેવાળાના ડર કે ગભરાટને સીધો જૂઠાણાનો પુરાવો માની લે, ત્યારે આ ભૂલ સર્જાય છે. સાચો માણસ પણ જ્યારે અવિશ્વાસની અણી પર ઊભો હોય, ત્યારે એનો જીવ તાળવે ચોંટે. એના કપાળે પરસેવો વળે, અવાજ લથડે. નબળો ન્યાયાધીશ આ ગભરાટને ચોરીની કબૂલાત સમજી બેસે છે.

આ શબ્દ જાણીતા અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક પોલ એકમેને ૧૯૮૫માં પોતાના પુસ્તક ‘ટેલિંગ લાઈઝ’માં આપ્યો હતો. મૂળ વાર્તા શેક્સપિયરના નાટક ‘ઑથેલો’ની છે. સેનાપતિ ઑથેલો પોતાની પત્ની ડેસ્ડેમોના પર બેવફાઈની શંકા કરે છે. નિર્દોષ પત્ની મોત સામે જોઈને થરથર કાંપે છે અને રડે છે. મૂર્ખ ઑથેલો એ રુદનને પાપ છુપાવવાનું નાટક ગણીને એનું ગળું ઘોંટી દે છે. સત્ય સાબિત કરવાની લાચારી અને ગુનાનો ખોફ—બંનેમાં શરીર સરખાં જ લક્ષણો બતાવે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે આંખ ચોરવી, પરસેવો થવો કે શબ્દો અટકવા એ જૂઠા માણસની નિશાની છે. વાસ્તવમાં આ લક્ષણો જૂઠાણાનાં નથી, માત્ર તણાવનાં છે. લાય ડિટેક્ટર મશીન પણ આ જ ભૂલ કરે છે. કોઈ સાચા માણસ પર સરેઆમ શંકા કરો, એટલે એનું હૃદય જોરથી ધડકવાનું જ છે. વ્યવહારમાં આપણે પૂર્વગ્રહ બાંધીને બેસીએ છીએ કે ‘દાળમાં કંઈક કાળું છે’. પછી સામેવાળો ગભરાય એટલે આપણી શંકાને સર્ટીફિકેટ મળી જાય છે.

ધારો કે એક પ્રતિષ્ઠિત હવેલી કે મંદિર ટ્રસ્ટમાં નવરાત્રિના ઉત્સવ પછી દાનપેટીમાંથી એક લાખ રૂપિયા ગાયબ થાય છે. ટ્રસ્ટીઓ તરત જ વર્ષોથી સેવા કરતા સાધારણ પગારદાર પૂજારીને બંધ ઓરડામાં બોલાવી કડકાઈથી પૂછપરછ શરૂ કરે છે. નિર્દોષ પૂજારી સમાજમાં આબરૂ જવાની બીકે અને ટ્રસ્ટીઓના રૌબથી કાંપવા લાગે છે, એના હાથ ધ્રૂજે છે અને એ પાણી માંગે છે. પંચાયત તરત ચુકાદો આપી દે છે કે ‘જોયું? એના મોં પરથી જ ચોર સાબિત થાય છે!’ અસલી ચોર કદાચ શાંતિથી બહાર ઊભો તમાશો જોતો હોય.

જે માણસ પોતાની નિર્દોષતા સાબિત કરવા માટે રીતસર કરગરે છે, એ અસત્યથી નહીં પણ તમારા અવિશ્વાસથી ફફડે છે.