પેરાસોશિયલ સંબંધ

તમે કોઈ વ્યક્તિને રોજ સ્ક્રીન પર જુઓ છો. તેનો અવાજ સાંભળો છો. તેના અંગત જીવનની વાતો જાણો છો. પરિણામે તમને લાગે છે કે એ તમારો પાક્કો ભાઈબંધ છે. પણ કડવી વાસ્તવિકતા એ છે કે એ માણસ તમારા અસ્તિત્વથી સાવ અજાણ છે. આ એકતરફી, કાલ્પનિક આત્મીયતાને સમાજશાસ્ત્રમાં પેરાસોશિયલ સંબંધ કહે છે. આ કોઈ પ્રેમ નથી, માત્ર મગજની ભ્રમણા છે.

આ વિચાર વર્ષ ૧૯૫૬માં ડોનાલ્ડ હોર્ટન અને રિચાર્ડ વોહલ નામના સમાજશાસ્ત્રીઓએ આપ્યો હતો. તે વખતે ટેલિવિઝન નવું નવું આવ્યું હતું. ન્યૂઝ એન્કર કે ટીવીના કલાકારો દર્શકની આંખમાં આંખ પરોવીને વાત કરતા. દર્શકને લાગતું કે આ માણસ સીધો મારી સાથે જ સંવાદ કરી રહ્યો છે. આજે સ્માર્ટફોન અને સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં આ એકતરફી માયાજાળ સો ગણી વધુ ઘાતક બની ગઈ છે.

આ ભ્રમ માત્ર સમય નથી બગાડતો, માણસનું વિવેકભાન પણ છીનવી લે છે. લોકો સ્ક્રીન પર દેખાતી હસ્તી માટે પોતાના સાચા સંબંધો દાવ પર લગાવી દે છે. એ સેલિબ્રિટી કે ઇન્ફ્લુએન્સર છીંક ખાય તોય ભક્ત રડી પડે છે. એ માણસ ઉત્પાદન વેચે તો લોકો વિચાર્યા વગર ખરીદી લે છે. સામેવાળો માત્ર કેમેરા સામે બોલે છે અને અહી બેઠેલો શ્રોતા પોતાનું દિલ ખોલીને બેસી જાય છે.

આપણા દેશમાં આનું સૌથી મોટું મેદાન ધર્મ અને ઉત્સવો છે. કોઈ જાણીતા કથાકાર કે ટીવી પર આવતા મહારાજ ટીવી સ્ક્રીન પર પ્રેમથી 'મારા વહાલા ભક્તો' કહે, એટલે સુરત કે રાજકોટમાં બેઠેલા કાંતિભાઈ ગદગદ થઈ જાય. નવરાત્રિ મહોત્સવ કે મોટા મંદિરના વાર્ષિક ટ્રસ્ટમાં એ મહારાજના નામે લાખો રૂપિયાનું દાન આપી દે. કાંતિભાઈને લાગે છે કે બાપુ સાથે મારો સીધો આત્માનો સંબંધ છે. પણ હકીકતમાં, સ્ટેજ પર બેઠેલા મહારાજ માટે કાંતિભાઈ માત્ર ભીડનો એક ચહેરો અને ટ્રસ્ટના બેંક ખાતામાં જમા થયેલો ચેક જ છે.

જે માણસ તમને ઓળખતો પણ નથી, એના માટે આંસુ વહાવવા એ વફાદારી નથી, આધુનિક એકલતાનું પ્રદર્શન છે.