પેરીડોલિયા

વાદળામાં હાથી દેખાય છે? ચાના કપના તળિયે કોઈ ચહેરો હસતો લાગે છે? આ આપણી આંખનો દોષ નથી, મગજનો સ્વભાવ છે. અસ્પષ્ટ, અસ્તવ્યસ્ત આકારોમાં પરિચિત ચહેરો કે આકૃતિ શોધી કાઢવાની મનની આ મનોવૈજ્ઞાનિક વૃત્તિને 'પેરીડોલિયા' કહે છે. ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન માણસના મગજે અંધારામાં છુપાયેલા હિંસક જાનવર કે દુશ્મનનો ચહેરો તરત ઓળખી લેવાની જરૂરિયાત કેળવી હતી. જે માણસ ઝાડીઓમાં છુપાયેલી આંખો ઝડપથી કલ્પી શકતો, તે જીવી જતો. પરિણામે આપણું મગજ ગમે ત્યાં અર્થ ન હોય ત્યાં પણ નકશા અને ચહેરા શોધવા માટે ટેવાઈ ગયું.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનમાં ઓગણીસમી સદીના જર્મન મનોચિકિત્સક કાર્લ લુડવિગ કાહલબૌમે રજૂ કર્યો હતો. ગ્રીક શબ્દો પરથી બનેલા આ નામનો અર્થ થાય છે ખોટી કે ભ્રમિત છબી. માણસ રિક્તતા સહન કરી શકતો નથી. તેને અવાજમાં સૂર અને રેખાઓમાં આકૃતિ જોઈએ છે. પંખાના ગડગડાટમાં કોઈ પોતાનું નામ બોલાવતું સંભળાય કે મંગળ ગ્રહની પથરાળ જમીન પર માણસ જેવો ચહેરો દેખાય, તે બધું જ આ જ વૃત્તિનું પરિણામ છે.

આ વૃત્તિ જીવનમાં કેમ નડે છે? કારણ કે આપણે કાલ્પનિક સંકેતોને ઈશ્વરીય ચમત્કાર કે કાવતરું માની બેસીએ છીએ. માણસ તર્ક ભૂલીને અંધશ્રદ્ધામાં સરી પડે છે. કોઈ ઝાડના થડ પર ગણેશજીની સૂંઢ જેવો વળાંક દેખાય એટલે ત્યાં તરત સિંદૂર ચડી જાય છે, અગરબત્તીઓ સળગે છે અને દાનપેટી મુકાઈ જાય છે. વાસ્તવમાં ત્યાં લાકડું માત્ર અનિયમિત રીતે વધ્યું છે, કોઈ અલૌકિક સંદેશ નથી.

આપણા ઇતિહાસ અને રાજા-રજવાડાંના કાળમાં આ વહેમ યુદ્ધનાં પરિણામો બદલી નાખતો. અઢારસો સત્તાવનના વિપ્લવ વખતે કે દેશી રિયાસતોની લડાઈઓમાં આકાશમાં દેખાતા ધૂમકેતુ કે વિચિત્ર આકારના વાદળને જોઈને રાજજ્યોતિષીઓ યુદ્ધની હાર કે જીતનું ભવિષ્ય ભાખી લેતા. કિલ્લાની દીવાલ પર ભેજથી બનેલા ડાઘામાં સિપાહીઓને શહીદ પૂર્વજોનો ક્રોધિત ચહેરો દેખાતો અને આખી ફોજ લડ્યા વગર હથિયાર હેઠાં મૂકી દેતી. પથ્થર પર માત્ર ફૂગ વળી હતી, પણ સૈન્યને ત્યાં પરાજયની ભવિષ્યવાણી દેખાઈ.

કુદરત કેવળ રેખાઓ દોરે છે, એમાં ચમત્કાર કે આફતનો ચહેરો ચીતરવાનું કામ આપણો ડર કરે છે.