સ્થિર જગતનો સિદ્ધાંત

કમ્પ્યુટર અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ક્યાં જીતે છે અને માણસ ક્યાં જીતે છે? આ સવાલનો ઉત્તર એક સીધા નિયમમાં છુપાયેલો છે. જર્મન મનોવૈજ્ઞાનિક ગર્ડ ગિગરેન્ઝરે પોતાના પુસ્તકમાં આ નિયમ મૂક્યો. સિદ્ધાંત સાદો છે: જે દુનિયા સ્થિર છે, જ્યાં નિયમો બદલાતા નથી અને ભૂતકાળનો અઢળક ડેટા હાજર છે, ત્યાં જટિલ અલ્ગોરિધમ બાદશાહ છે. ચેસની રમત હોય કે એક્સ-રે વાંચવાનું કામ હોય, મશીન માણસને પછાડી દેશે. પણ જ્યાં પરિસ્થિતિ અસ્થિર છે, અણધારી છે અને ડેટા અધૂરો છે, ત્યાં મહાન અલ્ગોરિધમ પણ ઊંધા માથે પટકાય છે.

આપણી ભૂલ એ છે કે આપણે માની લઈએ છીએ કે મશીનની ગણતરી બધી જ મુશ્કેલીઓ ઉકેલી નાખશે. અસ્થિર વાતાવરણમાં સચોટ ગણતરી શક્ય જ નથી હોતી. ત્યાં ભૂતકાળ ભવિષ્યની ગેરંટી આપતો નથી. આવા અનિશ્ચિત સંજોગોમાં મશીનના લાંબા કોડિંગ કરતાં માણસની સાહજિક બુદ્ધિ અને સાદા અંગૂઠા-નિયમો વધુ અસરકારક સાબિત થાય છે.

હરિયાણાના કોઈ અખાડામાં દંગલ લડતા કે ઓલિમ્પિકમાં મેટ પર ઊતરેલા ભારતીય કુસ્તીબાજને જુઓ. કુસ્તી એ સ્થિર જગત નથી. સામેનો પહેલવાન આગલી સેકન્ડે કયો દાવ અજમાવશે, તેનો કોઈ ચોક્કસ ડેટાબેઝ હોતો નથી. જો કોઈ કોચ હજારો પાનાના વીડિયો એનાલિસિસ અને જટિલ ડેટા ગ્રાફ લઈને પહેલવાનને બાઉટ વચ્ચે સમજાવવા બેસે, તો પહેલવાન હારી જશે.

મેટ પર સેકન્ડના સોમા ભાગમાં નિર્ણય લેવાનો હોય છે. ત્યાં પહેલવાનની વર્ષોની સાહજિક સમજ અને એક-બે સાદા નિયમો જ કામ આવે છે. હરીફનું સંતુલન બગડે એટલે સીધો દાવ કરવો. આ માનવીય અંતઃસ્ફુરણા છે. ડેટા આધારિત મોડેલો સ્ટેડિયમની બહાર પ્રેક્ષકો માટે આંકડા ફેંકવા સારા લાગે, પણ ગાદલા પર પરસેવો પાડતી વખતે એ નકામા છે.

જગતને બે ભાગમાં વહેંચીને જોતાં શીખો. નિયમો પથ્થર પર કોતરેલા હોય તો ટેક્નોલોજી પર ભરોસો મૂકો. પણ જ્યાં જમીન સતત સરકતી હોય, ત્યાં આંકડાઓની જાળ ફેંકીને બેસી રહેવાને બદલે માણસની સાદી બુદ્ધિ પર વિશ્વાસ રાખો.

જે રમતનો નિયમ દર પળે બદલાતો હોય, ત્યાં સુપરકમ્પ્યુટર નહીં પણ માત્ર સાચો સમય પારખનારો જીવતો માણસ જ ટકી શકે છે.