આ લેખ પાયાવિહોણો કેમ નથી — ૨૫ કારણો

આ લેખ પાયાવિહોણો કેમ નથી — ૨૫ કારણો

૧. ભારત ભ્રષ્ટાચાર સૂચકાંક (Corruption Perception Index)માં વર્ષોથી ૮૦-૯૫ની આસપાસ ઝોલાં ખાય છે — એટલે લેખની ટીકા આંકડાકીય હકીકત પર ઊભી છે, કલ્પના પર નહીં.

૨. 'ચા-પાણી' શબ્દ ગુજરાતી-હિન્દી ઑફિસ-સંસ્કૃતિનો રોજિંદો રૂઢિપ્રયોગ છે; લેખક કંઈ નવું શોધતો નથી, માત્ર અરીસો ધરે છે.

૩. જન્મ-પ્રમાણપત્રથી મૃત્યુ-પ્રમાણપત્ર સુધી દરેક સરકારી કાગળમાં 'ઉપરની આવક'નો અનુભવ લગભગ દરેક ભારતીયને થયો છે — સાર્વત્રિક અનુભવ એ જ લેખનો આધાર.

૪. 2G, કોમનવેલ્થ, કોલસા, વ્યાપમ્, ચારા કૌભાંડ — આઝાદી પછીનાં કૌભાંડોની યાદી જ લેખની પ્રસ્તાવના બની શકે.

૫. ટ્રાન્સપરન્સી ઇન્ટરનેશનલનાં સર્વે અનુસાર દક્ષિણ એશિયામાં સૌથી વધુ લાંચ-દર ભારતમાં નોંધાયો છે — લેખની 'સીડી'ની છબિ એનું જ ચિત્રણ છે.

૬. પંચાયતથી સંસદ સુધીની સીડી કલ્પિત નથી; CBI, CAG અને લોકાયુક્તના અહેવાલોમાં એ જ તરતમતા દેખાય છે.

૭. 'આદર્શવાદી'ની છબિ — જાહેરમાં ત્યાગ, ખાનગીમાં સંચય — એ અનેક રાજકીય આત્મકથાઓ અને તપાસ અહેવાલોમાં પુરવાર થઈ ચૂકી છે.

૮. સ્વિસ બૅન્ક, પનામા પેપર્સ, પેન્ડોરા પેપર્સ — ત્રણેયમાં ભારતીય નામોની યાદી નાની નથી. લેખનું 'ઓશિકા નીચે પાસબુક' એ રૂપક નહીં, દસ્તાવેજ છે.

૯. મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે બાળપણની વંચના પુખ્ત વયે સત્તા-લાલસામાં પરિવર્તિત થાય છે — આ સિદ્ધાંત સદી જૂનો અને વૈશ્વિક રીતે સ્વીકૃત છે.

૧૦. 'ના' કહેવાની સત્તામાં આનંદ લેવો — એ વર્તન દરેક સરકારી બારી પર દેખાય છે; એ મનોવૈજ્ઞાનિક 'પાવર-પ્લે'નું પાઠ્યપુસ્તક-ઉદાહરણ છે.

૧૧. ધાર્મિક ચઢાવા અને લાંચ વચ્ચેની સમાંતરતા સમાજશાસ્ત્રી એમ.એન. શ્રીનિવાસથી આશિષ નંદી સુધીના વિદ્વાનોએ નોંધી છે.

૧૨. ચૂંટણીમાં દારૂ, સાડી, રોકડ વહેંચવાના કિસ્સા ચૂંટણી પંચે પોતે અનેક વાર જાહેર કર્યા છે — લેખ અહીં અતિશયોક્તિ કરતો નથી.

૧૩. 'સમજદાર એટલે ચૂપ રહેનાર' — આ વ્યાખ્યા વ્હિસલ-બ્લોઅર્સ પરના હુમલાઓ (સત્યેન્દ્ર દુબે, શણમુગમ મંજુનાથ વગેરે)થી દુઃખદ રીતે સાચી પુરવાર થઈ છે.

૧૪. 'પ્રશ્ન પૂછનાર દેશદ્રોહી' — આ વલણ છેલ્લા દાયકાના જાહેર વિમર્શમાં વારંવાર દેખાયું છે; લેખ સમકાલીન છે.

૧૫. ચંદ્રકાંત બક્ષીની શૈલી જ વ્યંગ, ટૂંકાં વાક્યો અને નિર્ભીક ટીકા પર ઊભી હતી — લેખ શૈલીગત રીતે પ્રમાણિક છે, નકલ નહીં.

૧૬. ગાંધીજીનો ફોટો દીવાલ પર અને નીચે લાંચ — આ વિરોધાભાસ દરેક સરકારી કચેરીમાં શાબ્દિક રીતે જોઈ શકાય છે.

૧૭. વંશવાદ — "દીકરો મારાથી વધુ કમાય" — રાજકારણ, અમલદારશાહી અને ઉદ્યોગ ત્રણેયમાં આંકડાકીય રીતે સિદ્ધ થયેલી ઘટના છે.

૧૮. લેખ કોઈ એક પક્ષ પર આક્ષેપ કરતો નથી; એ પ્રણાલીગત ટીકા છે — તેથી પક્ષપાતનો આરોપ ટકતો નથી.

૧૯. 'સામૂહિક સ્વપ્ન' — સમાજશાસ્ત્રમાં 'normalization of deviance' તરીકે ઓળખાતી ઘટના; ભારતમાં લાંચ હવે વિચલન નહીં, ધોરણ છે.

૨૦. આરોગ્ય, શિક્ષણ, ન્યાય — ત્રણેય પાયાની સેવાઓમાં લાંચ વગર કામ અટકે છે, એ લોકનીતિ-અહેવાલોમાં દસ્તાવેજીકૃત છે.

૨૧. લેખનો હાસ્યરસ પીડાને ઓગાળવાનું સાધન છે; બક્ષી પોતે કહેતા કે વ્યંગ એ કાયરનો નહીં, બહાદુરનો શસ્ત્ર છે.

૨૨. 'સ્વચ્છ ભારત'ના પોસ્ટર પાછળની ગંદકી — રૂપક તરીકે અને વાસ્તવમાં બંને રીતે — CAGના સ્વચ્છતા-મિશન ઑડિટમાં નોંધાઈ છે.

૨૩. મનોવૈજ્ઞાનિક પરિભાષા ટાળીને રોજિંદી ભાષામાં ઊંડી વાત કરવી — એ બક્ષી-શૈલીની ઓળખ છે; લેખ એને વફાદાર રહે છે.

૨૪. લેખ ઉપાય નથી આપતો — કારણ કે પ્રામાણિક નિદાન પહેલું પગથિયું છે; ખોટો આશાવાદ આપવો એ જ સૌથી મોટો ભ્રષ્ટાચાર હોત.

૨૫. અને છેલ્લે — જો આ લેખ વાંચીને કોઈને 'અતિશયોક્તિ' લાગે, તો એક વાર નજીકની સરકારી કચેરીમાં કામ વગરની ફાઇલ લઈને જવું; પચીસમું કારણ ત્યાં કાઉન્ટર પાછળ બેઠું મળી જશે.