ભારતીય જીન્સનો નકશો: આખરે આપણે પણ ગણતરીમાં આવ્યા!

# ભારતીય જીન્સનો નકશો: આખરે આપણે પણ ગણતરીમાં આવ્યા!

**— પરાગ રતનપરા**

હજારો વર્ષથી આપણે કહેતા આવ્યા છીએ કે ભારત એટલે વિવિધતામાં એકતા. પણ વિજ્ઞાનની દુનિયામાં આપણી ગણતરી ક્યાંય નહોતી. દુનિયાભરના વૈજ્ઞાનિકો જ્યારે માણસના DNAનો અભ્યાસ કરતા, ત્યારે એમની પાસે મોટેભાગે ગોરા યુરોપિયનોના નમૂના રહેતા. સવાસો કરોડની વસ્તી ધરાવતો દેશ જાણે પૃથ્વીના નકશા પર અસ્તિત્વ જ ન ધરાવતો હોય એમ! વિશ્વના જીનોમ-સંશોધનમાં ભારતીયોનું પ્રતિનિધિત્વ એટલું ઓછું હતું કે જાણે આપણે કોઈ બીજા ગ્રહેથી આવ્યા હોઈએ — અથવા વધુ ખરાબ, જાણે આપણું અસ્તિત્વ જ સ્વીકારવા લાયક ન હોય.

હવે એક સમાચાર છે. 'જીનોમ ઇન્ડિયા' નામના પ્રોજેક્ટમાં દેશભરની ૮૩ જુદી-જુદી વસ્તીઓમાંથી ૯,૭૬૮ તંદુરસ્ત લોકોના DNAનું આખેઆખું વાંચન કરવામાં આવ્યું. કાશ્મીરથી કન્યાકુમારી, ગુજરાતથી મિઝોરમ — દરેક ખૂણેથી લોહીના નમૂના લેવાયા. પરિણામ? લગભગ ૧૩ કરોડ જેટલા આનુવંશિક ફેરફારો મળ્યા, જેમાંથી ૪.૪ કરોડ એવા છે જે દુનિયાની કોઈ પણ ડેટાબેઝમાં પહેલાં ક્યારેય નોંધાયા નહોતા. એટલે કે, આપણા શરીરમાં વૈજ્ઞાનિકો માટે ચાર કરોડ નવી ભેટ છૂપી પડી હતી — અને આટલા વર્ષ સુધી કોઈને પૂછવાની પણ ફુરસદ નહોતી.

હવે રસપ્રદ વાત એ છે. મોટી વસ્તીઓ — જેમ કે ગુજરાતી, મરાઠી, બંગાળી — આ લોકોમાં આનુવંશિક વૈવિધ્ય સારું જોવા મળ્યું. પણ કેટલાક નાના આદિવાસી સમુદાયોમાં વૈજ્ઞાનિકોને એવું કંઈક મળ્યું જે ચિંતાજનક પણ છે અને રસપ્રદ પણ. આ સમુદાયો સદીઓથી એકબીજામાં જ લગ્ન કરતા આવ્યા છે — પોતાની જ્ઞાતિની બહાર નહીં, પોતાના ગામની બહાર નહીં, ક્યારેક તો પોતાના ફળિયાની બહાર પણ નહીં. પરિણામે એમના DNAમાં એટલી સમાનતા છે કે જાણે એક જ વ્યક્તિની ફોટોકોપી કાઢી હોય. વિજ્ઞાન એને 'હોમોઝાયગોસિટી' કહે છે. આપણે એને 'રૂઢિચુસ્તતાનું જૈવિક પરિણામ' કહી શકીએ. આપણા વડીલો સદીઓથી 'જાત સાચવો, કુળ સાચવો' કહેતા આવ્યા છે — હવે DNAએ સાબિત કરી આપ્યું કે આ સલાહનું પાલન જરૂર કરતાં વધુ થયું.

દવાઓની બાબતમાં તો વધુ ગંભીર મામલો છે. દુનિયાભરની દવાઓ મોટેભાગે ગોરા લોકો પર ટેસ્ટ થઈને બનાવાય છે. ડોક્ટર જ્યારે તમને કોઈ ગોળી લખી આપે છે, ત્યારે એનો ડોઝ મૂળે તો કોઈ સ્વીડિશ કે અમેરિકન માણસના શરીર પ્રમાણે નક્કી થયેલો હોય છે. પણ આપણું લીવર, આપણી કિડની, આપણા ઉત્સેચકો — આ બધું એમના જેવું ક્યાં છે? આ અભ્યાસમાં એવા ઘણા આનુવંશિક ફેરફારો મળ્યા છે જે ફક્ત ભારતીયોમાં છે અને જે દવા પચાવવાની રીતને અસર કરે છે. મતલબ કે જે દવા પેરિસના પિયરને સૂટ થાય, એ સુરતના સુરેશને મારી પણ શકે. હવે સવાલ એ છે કે આટલા વર્ષ આપણે કઈ શ્રદ્ધાથી દવાઓ ગળતા હતા?

પછી આવે છે 'પોલિજેનિક સ્કોર'નો મામલો. આ પશ્ચિમના વૈજ્ઞાનિકોએ શોધેલી એક પદ્ધતિ છે જેનાથી તેઓ કહી શકે કે ફલાણા માણસને ભવિષ્યમાં ડાયાબિટીસ થવાની કેટલી શક્યતા છે, હૃદયરોગ થશે કે નહીં, વગેરે. આ બધું ગણિત ગોરા લોકોના DNAના આધારે બનેલું છે. આ અભ્યાસે સાફ કહી દીધું કે એ ગણિત ભારતીયો પર બેસતું નથી. એટલે કે અમેરિકન ડોક્ટર તમને જોઈને કહે કે તમને હૃદયરોગનું જોખમ ઓછું છે — તો ખુશ થતા પહેલાં એક વાર કોઈ ભારતીય ડોક્ટરને બતાવી લેજો. કારણ કે એમનું ગણિત આપણા ચોપડામાં કામ નથી કરતું.

આ બધું વાંચીને એક જૂનો વિચાર ફરી તાજો થાય છે. પશ્ચિમ સદીઓથી જ્ઞાનનું કેન્દ્ર બનીને બેઠું છે — અને એ કેન્દ્રમાંથી જે ફેંકાય એ જ આપણે સ્વીકારતા આવ્યા છીએ. દવા, વિજ્ઞાન, ફેશન, ફિલસૂફી — બધું ત્યાંથી આવે, આપણે માથે ચડાવીએ. હવે પહેલી વાર કોઈએ કહ્યું છે કે ભાઈ, જરા થોભો. ભારતનો માણસ પણ માણસ છે, પણ એ અલગ માણસ છે. એનું શરીર અલગ છે, એના જીન્સ અલગ છે, એનો ઇતિહાસ અલગ છે. એને સમજવા માટે એનો પોતાનો નકશો જોઈએ.

વિજ્ઞાનની દુનિયામાં આટલો મોટો અભ્યાસ દેશમાં પહેલી વાર થયો છે. તેર સંસ્થાઓએ ભેગા મળીને લોકોનું લોહી લીધું, મશીનોમાં નાખ્યું, આંકડા કાઢ્યા, કાગળ લખ્યો. સરકારે પૈસા આપ્યા. વૈજ્ઞાનિકોએ વર્ષો ખર્ચ્યા. પરિણામ એ છે કે દુનિયાની પચીસ ટકા વસ્તી હવે જીનોમ-નકશા પર દેખાય છે. આટલા વર્ષ સુધી આપણે અદૃશ્ય હતા. હવે દેખાવાના છીએ.

એક સવાલ જોકે બાકી રહે છે. આ બધો ડેટા આવ્યા પછી, આ બધી શોધો થયા પછી — શું ખરેખર આપણા ગામડાના દવાખાનામાં બેઠેલા ડોક્ટરને કોઈ ફરક પડશે? શું સાવલીના સીતારામને એની ડાયાબિટીસની ગોળીનો ડોઝ હવે એના DNA પ્રમાણે મળશે? કે પછી આ અભ્યાસ પણ કોઈ વિદેશી જર્નલમાં છપાઈને, કોઈ કોન્ફરન્સમાં તાળીઓ લઈને, કોઈ ફાઇલમાં બંધ થઈ જશે?

વિજ્ઞાને પોતાનું કામ કર્યું છે. હવે બાકી કામ બીજાઓનું છે. અને એ 'બીજા' એટલે કોણ, એ પ્રશ્નનો જવાબ આપણે સૌ જાણીએ છીએ — એટલે જ જવાબ આપતા નથી.